گفتگو با دكتر بخشعلي قنبري؛ آينده كليساي كاتوليك پس از استعفای پاپ بندیکت شانزدهم ...

دكتر بخشعلی قنبری مصاحبهی خود را چنین آغاز کرد که نه‌ تنها بندیکت شانزدهم، بلکه تمام پاپ‌ها و اسقف‌ها دید و اظهار نظر تندی، نه‌ تنها  نسبت به اسلام بلکه نسبت به تمام ادیان دارند. اگر شما خشونت را از تاریخ  کلیسای کاتولیک کم کنید، فکر نمی‌کنم چیزی از آن باقی بماند.

به گزارش روابط عمومی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات اجتماعی جهاد دانشگاهی متن این مصاحبه به نقل از روزنامه فرهیختگان روز یكشنبه ۱۳ اسفند ۱۳۹۱ است.

استعفای پاپ بندیکت شانزدهم نه تنها لرزه ای عظیم بر جان کلیسای مسیحی انداخت که کل جهان اندیشه را مشغول این پرسش نمود که این عمل از چه اندیشه ای منشا می گیرد و آینده آن چگونه خواهد شد. ۶۰۰ سال از آخرین استعفای پاپ در کلیسای کاتولیک می گذرد و حال یوزف رایتزنگر دوباره این رسم را زنده کرده است. دکتر بخش علی قنبری عضو هیات علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات اجتماعی جهاد دانشگاهی در گفت و گوی پیش رو تاریخ و ساختار کلیسای کاتولیک و نقش پاپ ها در آن را واکاوی می کند و ضمن بیان تحلیلی از آنچه در اعصار گوناگون بر کلیسا گذشته است، نگاهی هم به سرمنشا های احتمالی استعفای پاپ بندیکت شانزدهم دارد. گفت و گوی فرهیختگان با دکتر قنبری را در حالی در ادامه خواهید خواند که این استاد دانشگاه معتقد است که کلیسا و واتیکان این بحران را با تجربه ۵۰ سال دولت داری، مدیریت خواهند کرد:


همان گونه که مستحضر هستید در روزهای گذشته استعفای پاپ بندیکت شانزدهم مهم ترین خبر برای مسیحیان کاتولیک دنیا و به خصوص کلیسای کاتولیک و واتیکان بوده است. اجازه دهید به عنوان اولین سوال بحثی داشته باشیم درباره ساختارهای کلیسای کاتولیک و جایگاه پاپ در آن. ساختار کلیسا و جایگاه پاپ چه تاریخچه ای دارد و چگونه تبیین می شود؟ 

برای پاسخ به این سوال لازم است مقدمه ای را عرض کنم. کلمه کلیسا در لغت به معنای محل اجتماع است. از زمانی که واژه کلیسا مطرح شد در زبان های مختلف معنای متعددی داشت. مثلا در زبان یونانی می گفتند "کریاک" یعنی وابستگی به "کریوس" که کریوس را خدا می گفتند. در مسیحیت این واژه به معنای خانه یا جامعه خدا مطرح شد. از زمانی که این واژه وارد زبان رومی شد آن را با نام "اکلسیا" به کار بردند. "اکلسیا" نهایتا شامل اجتماعاتی می شد که مسیحیان نخستین آن را تشکیل می دادند. در آن زمان کلیسا معنای امروزی را نداشت. بعدا با استناد به سخن حضرت عیسی به پطروس - نام اصلی پطروس شمعون است که در ادبیات مسیحی پیتر خوانده می شود و با ورود به زبان عربی پطروس گفته می شد - که به او گفته بود صخره خانه خدا خواهی شد، او اولین مجمع یهودیان را در اورشلیم بنا نهاد. به این صورت مسیحیان مجمعی پیدا کردند که بعدها به آن کلیسا اطلاق شد. به تدریج کلیسا در قرن اول مسیحیت جایگاه خود را پیدا کرد و کلیساهای مختلفی در نقاط گوناگونی تاسیس شد. در همین زمان بود که مقام های کلیسایی نیز طرح شد منتها آنها را به عنوان مقام به کار نمی بردند بلکه آنچه در کلیسا مطرح می شد، واژه "خدمت" بود. یعنی کسانی که به کلیسا خدمت می کنند و می گفتند اینها باید صاحب خدمت شوند. در مسیحیت بر خلاف اسلام واژه خدمت کاربرد زیادی دارد مانند خدمت به کلیسا یا خدمت به خدا؛ در حالی که ما در اسلام به جای خدمت به خدا، عبادت خدا را به کار می بریم. حتی کلمه کشیش در آن زمان چندان جایگاه نداشت و به جای این کلمه که بعدها رایج شد پرس پیتر، ادرز و ... را به کار می بردند. با گذر زمان و رواج واژه های تازه، واژه priestرا به کار می بردند که معانی خدمت را با خود داشت. از همان زمان جایگاه افراد مشخص شد. در راس اینها اسقف بود، پس از آن نیز شماتها، کشیش ها، معلم ها یا مربی ها و واعظان قرار داشتند. منتها تا این زمان ما با کلمه «پاپ» سر و کار نداریم. پاپ اولین بار از قرن پنجم مطرح شد. تا آن زمان مطرح ترین چهره های کلیسا اسقف ها بودند. از قرن پنجم به بعد با توجه به اختلافاتی که مابین شرق و غرب به وجود آمد، کلمه پاپ را به کار بردند که در زبان های لاتین به معنای پدر است و اولین پاپ یا اساسی ترین و حقیقی ترین پاپی که در مسیحیت به کار رفت "پاپ لئو اول" است که از سال ۴۴۰ تا ۴۶۱ منصب پاپی را به عهده داشت. او الهی دان و حقوق دان بود و به عنوان کشیش و واعظ متعصب و به عنوان سیاستمدار در کلیسا نقش ایفا می کرد. بنابراین منصب پاپ پس از جدایی شرق و غرب در همین قرون یعنی قرن چهارم و پنجم که شرق و غرب از هم جدا شد و شرق به مرکزیت قسطنطنیه و غرب به مرکزیت رم بود، به وجود آمد. رواج این اصطلاح نیز در دنیای مسیحی نیز از قرن دهم و یازدهم، که شرق و غرب به طور رسمی از هم جدا شدند و در رم اتفاق افتاد. به تدریج هم جایگاه پاپ چنان اعتباری پیدا کرد که گفتند پاپ جانشین عیسی مسیح در روی زمین است و از عصمت برخوردار و خطاناپذیر است. حتی ادعا کردند که هیچ کسی جز خدا بر پاپ حاکم نیست. هر چند که این ادعا به لحاظ تاریخی و به خاطر خطاهایی که پاپ ها مرتکب شدند، خیلی مورد قبول نبود. خطاهای پاپان گاهی به جایی رسید که حتی بعضی از امپراطورها آنها را زندانی کردند و یکی از پاپ ها هم در زندان فوت کرد. جایگاهی که پاپ در کلیسای کاتولیک پیدا کرد جایگاه منحصر به فرد و ویژه ای بود که البته معادل آن در کلیسای شرق وجود ندارد. پاپ در جهان مسیحیت کاتولیک منحصر به فرد است. در کلیساهای شرقی اسقف و شورای اسقف ها را داریم. در حالی که در واتیکان پاپی است که در راس همه کلیساهای کاتولیک مربوط قرار گرفته است.

آقای دکتر! می خواهم به پیش از سال ۲۰۰۵ باز گردم. ما سال ها با پاپی طرف هستیم به اسم پاپ ژان پل دوم که یک چهره به شدت کاریزماتیک در جهان کاتولیک و در بین کاتولیک های جهان است. در زمانه ای که حتی بیماری پارکینسون هم با او همرا است اما مشاهده می کنیم که همچنان در منصب خود می ماند و تا زمان مرگش نیز کارآمدی خود را از دست نمی دهد. اما از سال ۲۰۰۵ با یک پاپ تازه روبرو می شویم که قرار است جانشین ژان پل دوم باشد به اسم پاپ بندیکت شانزدهم. نوع کارو فعالیت او را در این سال ها چگونه می بینید و اتفاقاتی که افتاده تا به استعفای پاپ بندیکت شانزدهم منجر شود را اثر چه مساله ای می دانید؟

همانطور که خود شما اشاره کردید پاپ ژان پل دوم جایگاه بسیار عظیمی دارد و آنقدر مهم است که در جهان جدید بسیار مورد استقبال واقع می شود. او نفوذ زیادی داشت و دوران پاپ بودنش هم سال ها طول کشید. منتها این وضعیتی که در روزهای اخیر به وجود آمده در جهان مسیحیت در ۶۰۰ سال اخیر کم نظیر بوده است. در این سال ها خود پاپ ها هیچ وقت استعفا نمی کردند و این استعفا نکته جدیدی است. البته قبلا استعفا می دادند اما این استعفا دلبخواه نبود. هر چند من از جزییات استعفای پاپ بندیکت شانزدهم اطلاع ندارم اما آنچه که ادعا می کنند و اعلام کرده اند کهولت سن است که به نظر می رسد چندان دلیل خوبی نباشد. ولی پاپ های قبلی اصلا از این کارها نمی کردند. آنقدر در منصب پاپ می ماندند تا دنیا آنها را بگیرد. این یک استثنا است.

دلایل متفاوتی برای این استعفا مطرح می شود و از چالش های گوناگونی که پاپ با آن روبرو بوده، سخن های گوناگونی مطرح شده است. از یک سو فساد کشیشان و درگیری های داخلی کلیسا وجود دارد. از سمت دیگر استعفاهای عجیبی که در چند وقت گذشته در درون کلیسای کاتولیک - مانند استعفای اسقف بیرمنگام - اتفاق افتاده، از سوی دیگر نوع نگاه خاص پاپ به ادیان و گفتگو یا مقابله با آنها مطرح می شود. شما کدام دلیل را در این باره موثر می دانید.

بر اساس سابقه تاریخی پاپ ها و جایگاهی که داشته اند به نظر نمی رسد علت همان چیزی باشد که اعلام کرده اند. بعد هم همان گونه که شما اشاره کردید همین اختلافات داخلی و استعفاهای مکرر و خلاف های اخلاقی که صورت گفته است می تواند علت این استعفاها باشد اما ما نمی توانیم یک علت را به عنوان علت تامه در نظر بگیریم. به عنوان مثال می توانیم به این نکته اشاره کنیم که در زمان پاپ ژان پل دوم در سال ۱۹۹۵ فساد اخلاقی برای ۲۵۰۰ کشیش در آمریکای لاتین به وجود آمد و پاپ ژان پل دوم پیام تسلیت داد. می خواهم تاکید کنم که فقط یک علت نمی تواند عامل استعفا باشد بلکه مجموعه ای از عوامل دست به دست هم داده است. وگرنه ما باید شاهد می بودیم که پاپ های زیادی استعفا می دادند. در قرن ۱۳ و ۱۴ در ایتالیا پاپی وجود دارد که در زمان او نظام پاپی کلا فاسد شد و خانم عارفی به نام «کاترین سینایی» که از بزرگ ترین عرفای کاتولیک است به رغم آنکه سن زیادی هم نداشت نامه هایی در این باره نوشته است که الان هم موجود است. او نوشته که فساد کلیسا را در بر گرفته است و با اینکه پاپ برخی از افراد را از مناطقشان اخراج کرده و کنار گذارده است. ببینید! با اینکه پاپ سعی می کند که دوباره اخلاق را در کلیسا حاکم کند اما در آتن روزگار هم استعفا نمی دهد. باز هم تاکید می کنم که من از جزییات اینکه در درون واتیکان چه اتفاقی افتاده است که پاپ می خواهد استعفا دهد، خبر ندارم ولی به نظر می رسد حوادثی که رخ داده صرفا معلول یک علت نباشد. شاید بتوان گفت که یکی از عللی که باعث می شود پاپ چنین واکنشی نشان دهد و کنار بکشد آشنایی این پاپ با غفلت های پاپ های قبلی است. چه بسا پاپ بندیکت شانزدهم، به تاثیرپذیری از شورای واتیکان دوم و نقدهایی که آنها نسبت به این شورا و نقدهایی که آنها نسبت به بدعت های پاپ های پیشین حتی به صورت کمرنگ انجام داده بودند، با این استعفا نقدهایش را مطرح کرده است.

در تاریخ پاپ ها داستانی داریم که هانس کونگ الهی دان بسیار برجسته مسیحیت و یکی از مخالفان برجسته عصمت پاپ ها در کتاب خود با عنوان «تاریخ کلیسای کاتولیک» به آن اشاره می کند. او می گوید که شورای واتیکان دوم به مسیحیت و انسانیت و اخلاق خیانت کرد. همچنین شورای واتیکان اول را که در سال ۱۸۶۹ و ۱۸۷۰ تشکیل شد را متهم به خیانت می کند. کونگ می گوید در شورای واتیکان دوم چند خیانت صورت گرفت و یکی از آنها این بود که شورا در برابر جنایت هایی که هیتلر انجام داد سکوت پیشه کرد و هیچ اقدام و واکنشی انجام نداد. هانس کونگ در آن زمان مشاور پاپ ژان پل ششم بود و خود او هم در آن شورا بود. شورا مابین سال های ۱۹۶۲ تا ۱۹۶۵ تشکیل شد. خود کونگ می گوید که خیلی تلاش کرده است تا شورا اقدامی انجام دهد اما موفق نشده است. اما منشور بی نظیری در طول تاریخ کلیسای کاتولیک تهیه کرده است که پیش نویسی را به کلیسای کاتولیک برد مبنی بر اینکه «نجات در زیر سقف مسجد هم امکان پذیر است.» برای نخستین بار شورای کلاسیک کاتولیک به طور رسمی پذیرفت که در مسجد هم می توان به نجات رسید. کونگ می گوید آنها سکوت کردند و پاپ هایی را نام می برد که می دانستند پاپ قبلی چقدر خیانت کردند اما سکوت می کند. به نظرم می رسد شاید دو مساله را باید در رابطه با استعفای پاپ بندیکت شانزدهم مدنظر داشته باشیم. ابتدا اینکه پاپ می خواسته سنت شکنی کند و با این کار اگر نمی تواند به طور صریح اعتراض کند با استعفای خودش این اعتراض را نشان می دهد و دیگر اینکه از شورای واتیکان دوم این درس را اخذ کرده باشد که فسادی که در کلیسا به وجود آمده چه بسا با اعتراض خودش بتواند سوال برای آیندگان ایجاد کند تا تاملاتی کنند که کلیسا بیش از این دچار فساد اخلاقی نشود. این نکته را هم عرض کنم به دلیل اینکه مسیحیت یک دین اخلاقی و عرفانی است منتها این دین را شورای مسیحیت بدل کرده به دینی که حافظ منافع یک طبقه شده است. در طول تاریخ مسیحیت کاتولیکی، بر خلاف پروتستانتیسم که آنها مرجعیت را به کتاب مقدس می دهد، مرجعیت با شوراها است و شوراها نقش بسیار تعیین کننده ای دارند. شوراها می توانند عقیده ای را ملغی اعلام کنند یا به وجود بیاورند که یک مسیحی باید به آن معتقد شود. شاید این دلایل باعث شده است که بندیکت شانزدهم بر خلاف رویه حداقل ۶۰۰ سال اخیر که من می گویم بر خلاف رویه کلی کاتولیک، استعفا دهد. اگر در گذشته پاپی استعفا می کرد مجبور به این کار می شد. این نوع استعفا و کیفیت آن در طول تاریخ کاتولیک بی نظیر است اما علت و جزییات آن را باید در گذر زمان باید مشخص شود.

این استعفا چه تاثیری در اعتقاد به عصمت کلامی پاپ به وجود می آورد؟

قطعا مساله تاثیر گذاری خواهد بود. چون اگر تاریخ پاپ ها را نظاره کنید می بینید از قرن پنجم که منصب پاپ رسمیت پیدا کرد، یکی از این پاپ ها رسما اعلام کرد که پاپها خطا ناپذیرند. البته بعدها آشکار شد که پاپ ها نه تنهاخطاناپذیر نبودند بلکه خطاهای عظیمی هم انجام دادند و این برای کل کلیسا کاملا محرز شده است. به نظر می رسد به لحاظ کلامی تاثیر مسلمی داشته باشد که مردم و اهالی کلیسا به پاپ به آن دید پیشین نگاه نکنند و حداقل کتاب ها و مقالاتی در این باره نوشته خواهد شد. عصمت پاپ البته در برهه های گوناگونی مورد نقد قرار گرفته است که آخرین آن همین هانس کونگ بود. او با کتابش که درباره خطاپذیری و عدم عصمت پاپ بود باعث شد که پاپ ژان پل ششم، کونگ را رسما از کلیسا بیرون کند. عصمت پاپ در طول برهه های مختلف زیر سوال رفته است و این استعفا شاید آن نظریه هانس کونگ را بیشتر تقویت کند و چون اصلا پاپ مجاز نبود که استعفا دهد اگر عصمت داشت و این مجوزی برای عدم عصمت آنها می تواند باشد.

آقای دکتر! این مساله در سنت کلاسیک مسیحیت وجود داشته یا اینکه متصور این قضیه بوده اند که ولایت پاپ با مرگ تمام می شود؟

ببینید! آنچه که از تاریخ کلیسا برداشت می شود به قسمت دوم سوال شما باز می گردد. یعنی استعفا در سنت قدیمی کلیسا معنا نداشت و همان گونه که گفتم استعفا حالت اجبار داشت و با زور انجام می شد و سنت تاریخ کلیسا همان استمرار موقعیت پاپی است تا زمان مرگش.

می گویند در زمان پاپ با کاهش گفتگوی ادیان روبرو هستیم و گروه دیگری معتقد هستند که بر خلاف ژان پل دوم، بندیکت شانزدهم در راه همگرایی ادیان کارهای مناسبی انجام داده است. نظر شما در این باره چیست؟

گفتگوی ادیان را پاپ ها در طول تاریخ دنبال کرده اند اما از زمانی که شورای واتیکان دوم تشکیل شد دیگر خیلی رسمیت پیدا کرد. مسیحیان در این گفتگوها نگاهشان نگاه متعادلی نبود. شما اگر تاریخ گفت و گو ها را نگاه کنید مخصوصا بین گفتگوهای اسلام و مسیحیت دیگاه آنها این بود که گفتگوها به نفع مسیحیان بوده است. ولی اینکه مخالف گفتگوی ادیان باشد به نظرم می رسد چندان درست نباشد. در زمان پاپ ژان پل دوم شورای واتیکان مجوز گفتگوی ادیان را صادر کرد و به نظر نمی رسد که او در برابر رای شورا قرار گرفته باشد...

ولی از پاپ مستعفی اظهار نظرهای گاها تندی درباره دیگر ادیان به خصوص اسلام وجود دارد.

واقعیت این است که نه تنها بندیکت شانزدهم بلکه تمام پاپ ها و اسقف ها چنین دیدی، نه تنها نسبت به اسلام بلکه نسبت به تمام ادیان دارند. برخلاف حرف هایی که زده می شود اگر شما خشونت را از تاریخ کلیسای کاتولیک کم کنید، فکر نمی کنم که چیزی از آن باقی بماند. اشتباهی در شناخت مسیحیت رخ داده و چون انواع آن تشخیص داده نمی شود دچار اشتباه می شوند. مسیحیت یهودی عیسی، مسیحیت عهد جدیدی حواریان و پولو و مسیحیت تاریخی که در زمان آگوستین در قرن چهارم شروع شد و تاکنون ادامه دارد، سه دسته مسیحیت هستند. بین این سه نوع مسیحیت واقعا باید فرق بگذاریم. مسیحیت تاریخی از مسیحیت عهد جدید سوء استفاده می کند. در مقام شعار دادن مسیحیت تاریخی خودش را مستند می کند به مسیحیت عهد جدیدی ولی در مقام عمل درست بر خلاف آن عمل می کند و تبدیل به یک ابزار تبلیغی می شود که مسیحیت همه اش محبت است در حالی که اصلا مسیحیت کاتولیکی چنین نیست. اینها اندیشه هایشان را بر اندیشه آگوستین قرار می دهند و راه شناخت آنها نیز همین شناخت اندیشه های آگوستین است.

آینده کلیسای کاتولیک و پاپ آن را چگونه ارزیابی می کنید؟

چون چندان از جزییات آن اطلاع ندارم نمی توانم اظهارنظر کنم ولی روی هم رفته از آن جایی که مدرنیته در تامین نیازهای معنوی انسان اصلا موفق نبود به همین دلیل جایگاه ادیان استحکام قبلی خود را خواهد داشت و شاید هم بیشتر شود. کلیسای کاتولیک به هر حال از جنگ جهانی دوم به این سو سابقه مدیریت دارد. یعنی از زمان موسیلینی آنها دولت تشکیل دادند و واتیکان با سابقه ۵۰ ساله دولت داری و مدیریتی که دارد قطعا مشکل را حل می کند. البته ممکن است آثار الهیاتی آن ادامه داشته باشد ولی به نظر نمی رسد تحول اساسی رخ دهد که اساس کلیسای کاتولیک زیر سوال رود. اما در عین حال اصل دین و اساس مسیحیت همچنان ادامه خواهد داشت چون مدرنیته نتوانست نیاز بشر را تامین کند. اما این اتفاق بدون شک نقطه عطفی در تاریخ کلیسای مسیحیت خواهد بود.  

            کد خبر: ۷۸               

تاریخ انتشار: ۱۴ اسفند ۱۳۹۱ - ۰۷:۴۰