send print
مركز تخصصي فرهنگ و فناوري

 

مرکز تخصصی فرهنگ و فنآوری: ضرورت‌ها و زمینه‌های فعالیت

«فرهنگ» یکی از تأمل‌برانگیزترین و در عین حال مهمترین مفاهیمِ علوم انسانی و مطالعات اجتماعی محسوب می‌شود. تا مدت‌های طولانی «فرهنگ» به مجموعه‌ای از فعالیت‌های فکری و هنری محدود می‌شد، اما به دنبال تشکیل کنفرانس جهانی فرهنگ و توسعه در سال 1982 و همچنان اعلام دهه جهانی توسعه و فرهنگ (سالهای 1997-1988) از جانب سازمان ملل متحد مفهوم و تعریف فرهنگ تغییر یافت. طبق تعريف اين کنفرانس فرهنگ عبارت است از: «مجموع کامل مشخصه‌های مميزه روحی، مادی، فکری و عاطفی، که يک جامعه يا گروه اجتماعی را مشخص می‌کند. نه تنها شامل هنرها، بلکه شامل اشکال زندگی، حقوق اساسی انسانی، نظام‌های ارزشی، سنت‌ها و اعتقادات نيز می‌شود».

در کشور ما نیز، ضرورت توجه عمیق‌تر به این مفهوم از ابتدای پیروزی انقلاب اسلامی احساس شد و به تعبیر امام خمینی(ره) : « فرهنگ مبدأ همه خوشبختي‌ها و بدبختي‌هاي ملت است... آن چيزى كه ملت‌ها را مي‌‏سازد، فرهنگ صحيح است... اگر فرهنگ درست ‏بشود يك مملكت اصلاح مي‌شود». مقام معظم رهبری نیز بارها در سخنان خود به جایگاه ارزشمند فرهنگ اشاره کرده‌اند و ضمن تأکید بر این نکته که: «ما نمی‌خواهیم با نگاه افراطى به مقوله‏‌ى فرهنگ نگاه كنيم؛ بايستى نگاه معقول اسلامى را ملاك قرار داد و نوع برخورد با آن را بر طبق ضوابطى كه معارف و الگوهاى اسلامى به ما نشان مي‏دهد، تنظيم كرد»، فرهنگ را در سه عرصه‌ی مختلف دسته‌بندی کرده‌اند: «اول، در عرصه‏ي تصميم‌هاي كلان كشور؛ دوم، فرهنگ به عنوان شكل دهنده‏ي به ذهن و رفتار عمومي جامعه است. و عرصه‌ی سوم، به منزله‌ی سياست‌هاي كلان آموزشي و علميِ دستگاه‌هاي موظف دولت است».

لذا با توجه به تأکید همیشگیِ مسوولان و اندیشمندان نظام، بر مقوله‌ی‌ فرهنگ، تدوین و تقویت نظریه‌ها و ارائه الگوهای بومی مبتنی بر نتایج پژوهش‌ها و مطالعات اکتشافی بومی و تطبیقی (متون اسلامی- ایرانی و شرقی- غربی) و کاربست این الگوها در نهادهای تأثیرگذار کشور مانند نهاد خانواده، آموزش و پرورش، آموزش عالی، رسانه های جمعی و نظایر آن ضروری به نظر می‌رسد.

به همین خاطر، فرهنگ را بايد در مفهوم گسترده و به منزله بافتی پيچيده و با روابطی متقابل در نظر گرفت که مجموعه‌ای از سنت‌ها و دانش‌ها و نيز شکل‌های متفاوت بيان وتحقق فرد در بطن جامعه استوار است. فرهنگ همچنین مجموعه‌اي از خصوصيات معنوي، مادي و عاطفي است که جامعه‌ يا گروه اجتماعي را متمايز مي‌کند.

* * *

با این توضیحات، اگر سیستم اجتماعی را به طور کلان، دارای چهار خرده نظام «سیاسی»، «فرهنگی»، «اقتصادی» و «اجتماعی» در نظر بگیریم، بدون شک فرهنگ بخش مهمی آن محسوب می‌شود و در این میان، یکی از مهمترین عوامل و متغیرهای ساختاری و کنشی که بر خرده نظام فرهنگی تأثیرگذار است، «فنآوری» نامیده می‌شود.

فناوری گاه سخت افزار، و گاهی افزار تعریف شده است. در تلقي سخت افزارانه، فناوري معادل ابزارها و وسايلي تلقی مي‌شود كه زندگي ما را كارآمدتر و راحت‌تر مي سازد. تعريف نرم افزارانه بيشتر به افکار و آرایی معطوف است كه زمینه استفاده از ابزارها را فراهم می‌آورند. در تاريخ فلسفه فناوري، ديدگاه سخت افزارانه نسبت به ديدگاه نرم افزارانه، ارجح است. همچنین فناوری به شکل خُرد و كلان نیز دسته‌بندی شده است. در بُعد كلان هر ابزار محاسباتي و عقلاني را فناوري مي‌نامند. در مقیاس خرد، شیوه استفاده و بهینه‌سازی و حتی تأثیرات هریک را می‌توان فنآوری برشمرد. به هر ترتیب، بشر در طول تاریخ با اختراع و به کارگیری هر فنآوری براي سامان دادن به زندگي فردي و اجتماعي از فنآوری به واسطه‌ی به كار مي‌رفتند، اما گستردگي و پيشرفت و عموميت فناوري‌هاي جديد فعلي را ندارند، نيز مظاهری از فناوري در نظر گرفته مي شوند. اين رويكرد از جهت انسان شناسي و فلسفي به آن اندازه بزرگ است كه بيشتر اشكال فرهنگ مادي را فناوري مي‌داند. طبق اين چشم انداز، نمي‌توان فرهنگي را سراغ گرفت كه در آن فناوري موجود نباشد، خواه اين فرهنگ قديم يا جديد باشد.

رويكرد خُرد یا جزئی‌نگر نسبت به تعريف فناوري، تنها فناوري جهان جديد را فناوري می‌داند و قائل به تفاوت ماهوي ميان اين دو نوع فناوري است. در اين ديدگاه قاعده بر اين است كه فناوري جديد و تأثيرات مختلفش را قابل قياس با فناوري‌هاي ديگر نمي بينند و لذا اين فناوري را كاملاً به صورت مجزا و مستقل مورد بررسي قرار مي‌گيرد.

به این ترتیب، نسبت میان «فرهنگ و فناوری»، که دربرگیرنده تمام ابعاد زندگی انسان در طول تاریخ است، به حدّی است که به یکی از مهم‌ترین ابعاد اکثر پژوهش‌ها در مجموعۀ علوم اجتماعی تبدیل شده است و بر علوم اجتماعی، این نسبت در فلسفه، ادبیات و حتی هنر هم مورد بررسی قرار گرفته است. مفاهیمی مانند از «خود بیگانگی»، «انسان تک ساحتی» در علوم اجتماعی، «رمانتیسیسم» در ادبیات، «سیطره تکنیک بر سرنوشت» در فلسفه، برای توصیف رابطه بین فرهنگ فناوری ابداع شده‌اند و غالباً جنبه‌های منفی فناوری بر فرهنگ را تبیین کرده‌اند.

* * *

با این حال، مطالعات، پژوهش‌ها، کتاب‌ها، مقاله‌ها، همایش‌ها، پنل‌ها و نشست‌های تخصصی برگزار شده در مورد نسبت میان فرهنگ و فنآوری در ایران در چند سال اخیر، شتاب زیادی گرفته است؛ اما آنچه در این میان کمتر به آن توجه شده، هم‌افزایی و همگرایی میان این دو مفهوم در توسعه و گسترش عملی آن بوده است. به عبارتی کمتر پژوهش و مطالعه ای به تدوین الگویی برای پیوند و همگرایی فرهنگ با فنآوری همت گمارده است.

این در حالی است که نیل به آرمان‌های ارزشمند نظام مقدس جمهوری اسلامی در عرصه ملی و بین المللی، مستلزم بهره‌گیری شایسته از دانش و «فنآوری‌های نوین ارتباطی» به منظور دستیابی به یک «فرهنگ اسلامی-ایرانی برتر»، در راستای شناسایی و تقویت پشتوانه های هویتی، فرهنگی و ارزشی اسلامی- ایرانی، تحلیل و ترسیم چشم‌انداز ایران 1404، و استفاده از تمام ظرفیت ها، نیروها و انرژی های ملی برای تبدیل استعدادها به قدرت مادی و معنوی انقلاب اسلامی است. بدون شک رسیدن به این جایگاه، جز با تکیه بر مسأله محوری و اتخاذ رویکردی راهبردی و آینده پژوهانه در حوزه مسائل حیاتی و حساس میان «فرهنگ و فنآوری» برای کمک به تصمیم سازی، تدوین سیاست ها و راهبردهای بومی و فراگیر امکان‌پذیر نیست.

با این توضیح، واضح است که پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات اجتماعی جهاد دانشگاهی نیز، به عنوان یکی از دستگاه‌های اجرایی و موظفِ دولت ضروری است تا با تأسیس و توسعه خدمات یادشده و استفاده از ظرفیت‌های فنآورانه‌ی سایر دستگاه‌های علمی و اجرایی کشور، زمینه‌ی پیوند آن را با فعالیت‌های فرهنگی این سازمان با نگاهی تخصصی‌تر فراهم آورد. به همین منظور، دست همکاری با استادان، پژوهشگران، سازمان‌های اجرایی و علاقه‌مندان به مقوله‌ی «فرهنگ و فنآوری» و «ارتباطات و سیاست‌گذاری فرهنگی» را در پیوند با زمینه‌هایی که در ادامه آمده است، به گرمی می‌فشاریم...

- انجام پژوهش و مطالعات راهبردی وکاربردی

- برگزاري همایش‌، پنل‌، سخنرانی و نسشت‌های تخصصی

- ارائه راهبرد و مشاوره به نهادها و دستگاه‌هاي اجرايي مسوول و سیاست‌گذار

- برگزاری کارگاه‌های آموزشی و دوره‌هاي كوتاه مدت و بلند مدت براي نهادها و سازمان‌ها

- جلب و جذب آثار و مقالات علمی و پژوهشی و تالیفات صاحب نظران این حوزه‌ها برای انتشار

- مشارکت‌جویی با دانشگاه‌ها و مراکز تخصصی مرتبط با حوزه‌های «فرهنگ و فنآوری» و نظایر آن