کد خبر: ۴۲۶
تاریخ انتشار: ۱۵ ارديبهشت ۱۳۹۵ - ۱۱:۴۵
 

برگزاری نخستین جلسه از سلسله کرسی های نقد و مناظره:

نگاهی به آثار و اندیشه های جلال آل احمد و نقد کتاب «واسازی متون جلال آل احمد: سوژه، نیهیلیسم و امر سیاسی»

 

نخستین جلسه از سلسله کرسی های نقد و مناظره با عنوان «بازخوانی انتقادی اندیشه های معاصر»، با مروری آکادمیک بر زندگی و آثار جلال آل احمد در تاریخ 14/2/95 در سالن شهید همتی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات اجتماعی جهاد دانشگاهی برگزار شد. در اولین جلسه از این کرسی ها، کتاب «واسازی متون جلال آل احمد: سوژه، نهیلیسم و امر سیاسی» با حضور مجتبی گلستانی، نویسنده کتاب، دکتر سیدرضا شاکری و خانم دکتر زینب صابر پور، اعضای هیئت علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات اجتماعی مورد نقد و بررسی قرار گرفت.

در ابتدای این جلسه مجتبی گلستانی با اشاره به محدودیت های مالی و نظری و فقر کمّی و کیفی پژوهش های مشابه، عنوان کرد که به علت عدم هم نسلی ما با آل احمد، شناخت ما از وی تنها از طریق آثار سایرین می تواند صورت بگیرد. برای این کار، دو دسته متن متفاوت وجود دارد که در کنار هم تصویری برساخته از وی برای نسل ما ارائه میدهد. دسته اول این متون متعلق به روشنفکرانی است که وجهه رفاقتی شان را با جلال پر رنگ می کنند و بر لائیک بودن او تاکید دارند. دسته دوم متون متعلق به تحلیل گرانی است که جلال را سیدجلال می نامند و بر چرخش ایدئولوژیک او از کمونیسم تاکید دارند. اما تحلیل های هیچ کدام از این دو دسته وزن و شانیت آکادمیک ندارند و در مجموع در مورد جلال آل احمد پژوهش با رویکرد علمی بسار محدود است و صرفاً می توان به آثاری نظیر مقالات حورا یاوری، بیژن عبدالکریمی، دکتر پاینده و... اتکا نمود. در واقع کارهای انجام شده بر روی آثار جلال آل احمد به دو دسته مقالات انبوه علمی-پژوهشی و کتابهای معدود غیر علمی پژوهشی تقسیم می شوند که در هر دوی این دسته آثار، محوریت، مرکزیت و اقتدار شخصیت جلال از پیش پذیرفته شده است. دلیل این مسئله این است که بیشتر منتقدین ادبی و نظریه پردازان ایران، به طور سنتی برای تحلیل از کل به جزء می روند در حالیکه اقتضای پژوهش صحیح این است که همچون دریدا از جزء به کل رفت.

در ادامه این جلسه دکتر شاکری به عنوان منتقد اول عنوان کرد که کتاب آقای گلستانی از لحاظ منبع شناسی و مستندات، اثری قوی است. من در طول مدت مطالعه این اثر به دنبال نقاطی برای گفتگوی نقادانه با اثر بودم تا بتوانم مسئله جلال آل احمد و پاسخ وی به این مسائل را پیدا کنم. باید گفت که آل احمد به تاریخ پیوسته اما مسئله آل احمد همچنان زنده است و هنوز هم مسئله ماست. همینکه این پژوهش در این دوره انجام شده، نشان میدهد که ما به مرحله ای رسیده ایم که بتوانیم با مسائل مان مواجهه شده و با گذشته رو به رو شویم. پرسش های آل احمد، پرسش از آزادی، آگاهی، گفتگو و مشارکت است که هنوز هم جز. پرسشهای اساسی ما هستند. چرخش آل احمد «از غربزدگی به غربت زدگی» هنوز هم مسئله انسان ایرانی است. گفتگوی آل احمد گفتگوی politics  با poetics  است که از یونان باستان تا امروز مورد بحث بوده و تاریخ امروز ما هم صحنه گفتگوی این دوست. Politics  ما که همواره صحنه تازش و اقتدار بوده، تنها در سایه poetics می تواند تهذیب شود.

وی همچنین در نقد خود کتاب عنوان داشت که نویسنده در کتاب، نسبت جلال را با سیاست نظری می سنجد اما در مورد امر سیاسی ساکت می ماند. زندگی جمعی تحت یک حکومت گویی در ذات ایرانی ها عجین شده به نحوی که زندگی بدون وجود حاکمیت برای بسیاری از ایرانیان امری عجیب است در حالیکه امر سیاسی متضمن معناداری حکومت و درک معنای زندگی تحت یک رویه سیاسی است. این مشکل، فقط به دنیای امروز ما نیز محدود نمی شود بلکه حتی فارابی هم بدون تفکیک حکومت از سیاست و تفکیک سیاست از امر سیاسی، وجود حاکمیت را بدیهی فرض می کند. وی افزود که از نظر من جلال در نقطه مقابل سیمین قرار می گیرد چرا که سیمین دانشور از هویتی شکل یافته برای انسان ایرانی حرف می زند و در آثارش سعی در سامان دادن و حفظ این هویت دارد در حالیکه جلال ناقد این هویت است و از چیزی جز انسان مراقبت نمی کند و همین باعث می شود که آل احمد با policy سراغ موضوعات نرود.

سپس خانم دکتر زینب صابرپور به نقد کتاب و آراء جلال پرداخت و عنوان کرد که تک نگاری به طور کلی در ادبیات ما کار بسیار محدودی است و کمتر پژوهشگری است که به دنبال تک نگاری رفته باشد و به همین دلیل کار آقای گلستانی کار ارزشمندی است اما در مورد خود آل احمد می توان گفت که نثر آمرانه، خطابی و منبری آل احمد در متن های وی به عینه قابل رهگیری است و این مطلب، غیر از این که به شخصیت خود آل احمد مربوط باشد به زمانه آل احمد نیز مربوط است. اگر به بافت زمانی-مکانی دوره جلال نگاه کنیم و آثار وی را در این بافت بررسی کنیم، متوجه می شویم که آل احمد بیشتر به زمانه خودش واکنش نشان میدهد تا اینکه روند ساخت یافته و منظمی از ایده پردازی و تغییر عقیده داشته باشد. این مطلب در رابطه ای که جلال بین شرق و غرب برقرار می کند به خوبی قابل مشاهده است. نسبت رابطه فرهنگی شرق با غرب از دید جلال همان نسبت رابطه اقتصادی شرق و غرب است. جلال با اینکه غربِ صادر کننده فرهنگ را به عنوان معیاری برای کوبیدن شرق در نظر می گیرد اما نمی تواند خارج از رویکرد زمانه خودش با مسئله مواجه شود و در نهایت حکم می کند که هدفش از عنوان کردن بحث غربزدگی، توزیع عادلانه امکانات است. یعنی در عین ستایش غرب نمی تواند تمایلش به مارکسیسم را هم مخفی نماید. این چرخش به سمت چپ و راست در واقع همان بازی جلال در همه آثارش است. کتاب آقای گلستانی نوعی پیوستگی و درهم تنیدگی از ذهنیت آل احمد را نشان میدهد اما اگر به سیر تاریخی اتفاقات دوره آل احمد نگاه کنیم می بینیم که آل احمد فقط به دوره درهم تنیده خودش واکنش نشان میدهد. این مطلب باتعریف خود آل احمد از روشنفکر اصیل هم در تناقض است چرا که وی روشنفکر اصیل را فردی غیر منفعل میداند و حتی ریشه غربزدگی شرق را هم در همین انفعال می بیند با این وجود آل احمد فعالانه به دنبال رسیدن به یک نقطه نظر منسجم فکری نیست و حتی در نهایت توصیفی که از روشنفکر غربزده دارد هم توصیف وی به عنوان «زن صفت و قرتی» است. آل احمد بر طبق همان دیدگاه زمانه خود انفعال را یک ویژگی زنانه در نظر می گیرد و به جای ردّ دیدگاه های سکسیستی دوره خود، خود نیز به بخشی از روند قوام آن بدل می شود. نهیلیسم آل احمد هم برآمده از همین چپ و راست رفتن ها و بازی-محوری وی است.

در ادامه جلسه نویسنده کتاب با اشاره به نقدهای اساتید، عنوان داشت که من از نوجوانی فکر کردن را با آل احمد شروع کرده ام و نقد آل احمد به نوعی نقد خود من، نقد زن ستیزی، نقد بازی-محوری و نقد خود ماست اما از آنجائی که استراتژی واسازی نمی تواند از بیرون به متن اعمال شود و واسازی، منابع خود را از درون متون می گیرد پس به همین دلیل من نیز روند انسجام فکری آل احمد را فقط درون متون جستجو کردم. غرض از این کار، این بوده که از تن دادن به معانی القائی که تصویر آل احمد را به صورت فعلی درآورده، دوری کنم. بدین ترتیب مسئله من، مسئله فهم متون نبود بلکه فهم آن ویژگی های متافیزیکالی است آل احمد تا کنون صرفاً بر مبنای آنها تفسیر شده است.  

روابط عمومی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات اجتماعی جهاد دانشگاهی
نام:
ایمیل:
* نظر: