کد خبر: ۵۰۲
تاریخ انتشار: ۱۸ دی ۱۳۹۵ - ۱۵:۴۴

ادبیات فارسی، بستر تمام اعمال سیاسی و غیرسیاسی ما ایرانی هاست

سومین نشست از سلسله کرسی های نقد و مناظره با عنوان «نقد ایده نظری کتاب تن و زبان فارسی؛ پژوهشی درباره انسان ایرانی»، شنبه 18 دی ماه در پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات اجتماعی جهاددانشگاهی برگزار شد.

در این نشست که با حضور آقایان دکتر عیسی امن خانی عضو هیئت علمی گروه ادبیات دانشگاه گلستان و دکتر حسن آب نیکی عضو هیئت علمی گروه علوم سیاسی دانشگاه آزاد اسلامی برگزار شد، دکتر سیدرضا شاکری نویسنده کتاب «تن و زبان فارسی؛ پژوهشی درباره انسان ایرانی» و عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات اجتماعی جهاددانشگاهی توضیحاتی درباره این اثر و دستاوردهای آن ارائه کرد.

در ابتدای این نشست، اصغر زارع کهنمویی، مسئول دبیرخانه کرسی های نقد، مناظره و نظریه پردازی جهاددانشگاهی، از سرمایه معرفتی ما ایرانی ها و مسئولیت مان در قبال زبان فارسی گفت و از دکتر شاکری نویسنده اثر خواست تا توضیحات خود را درباره این کتاب ارائه دهد.

دکتر شاکری که تحصیلاتش در زمینه علوم سیاسی است، در آغاز سخن، از شکل­گیری ایده نگارش این گفت و افزود: از دوران نوجوانی و جوانی به ادبیات و رمان علاقه مند بودم و حاصل این علاقه و مطالعه، کتاب تن و زبان فارسی است که امیدوارم توانسته باشم به سهم خود قدمی در علوم انسانی برداشته باشم. چرا که به گمان من مساله امروز ما، مساله وحدت عمل و نظر است و منظور وحدتی از فکر و اندیشه درباره وجودِ هستیِ یک ملت و قوم است که می­تواند پشتوانه آن جامعه، برای عمل قرارگیرد.

شاکری تصریح کرد: در فصل دوم این کتاب، نمونه وحدت عمل و نظر در یونان را توصیف کرده ام و معتقدم که یونانیان فلسفه را همچون نیرویی در جهت وحدت شان به کار بردند و حاصل این ابداع، برای همه جهانیان ثمره خیر داشت و مدرنیته حاصل این وحدت نظر و عمل بوده است تا به امروز. و اگر فلسفه بتواند با زبان فارسی ارتباط برقرار کند، ثمرات جدی برای ما خواهد داشت و من در این کتاب به دنبال آن بودم که نسبت این دو را واکاوی کنم. اما متاسفانه باید بگویم ما هنوز در مکالمه با فلسفه دچار ضعف و دست به عصا هستیم و دغدغه من در این کتاب آن بوده است که برای این از دسترس خارج شدگیِ وجود، فکری بکنیم و زبان فارسی را حوزه ای از امکان یافتم که در درون این محدودیت ها، می تواند ما را با وجودمان آشتی بدهد.

نویسنده کتاب «تن و زبان فارسی» افزود: ما باید مجددا به تاریخ برگردیم و از طریق تاریخ و بوطیقا، وجودمان را جستجو کنیم و می بایست از متن اشعار و زبان فارسی بر مساله ایران، فائق آییم. و شاعران نخستین متفکرانی هستند که باید به آنها توجه کنیم. چرا که شاعر برخلاف رمان­نویس، با اراده وارد زبان نمی شود؛ بلکه خودش را به دریای زبان می زند. در حالی که رمان نویس با برنامه وارد دریای زبان می شود. من با شعر و عرفان و غزالی، در این کتاب گفت­وگو کرده ام و در این اثر خلق و امر را استخراج کردم. ما در روزگار جدید از امکانات عرفان، مثلا عرفان غزالی دور افتاده ایم. ما تا کنون به خلق خیلی پرداخته ایم؛ اما حوزه امر، به حاشیه رانده شده و از آن دور افتاده ایم. من در این کتاب تکه هایی از ادبیات ایران را که به امر پرداخته است، جمع کردم و کوشش کردم تا بخشی از امکانات ایرانی را در امر، آشکار کنم.

وی افزود: در این کتاب ادعا شده است که در ادبیات قدیم از قاجار تا قبل از شاملو، پیوند عمیقی بین تن و اندیشه داریم و به سرخط ها و مصادیق آن اشاره شده است. مقایسه تطبیقی بین واژگان فارسی و انگلیسی که تنانگی دارند؛ بررسی ادبیات عاشورا و حوادث آن که به لحاظ غیرتاریخی با انسانی ایرانی پیوند دارد؛ جلال آل احمد بعنوان نماینده تن عنیی و شاملو بعنوان نماینده یک تن مفهومی، در این کتاب تشریح شده است.

این عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات اجتماعی جهاددانشگاهی، با اشاره به اشعار نیما یوشیج افزود: به گمان من نیما، بر خلاف دیگر تجربیات ایرانی (مشروطه تبریز، مشروطه تهران و...)، راهگشاترین تجربه از مدرنیته است و نیما اشعاری کاملا تنانه دارد.

پس از توضیحات دکتر شاکری در جایگاه نویسنده اثر، دکتر امن خانی، ضمن تقدیر و دستمریزاد به ایشان که با دغدغه ای بزرگ، این اثر را نگاشته است گفت: به گمان من پیوند علوم سیاسی ها با ادبیاتی ها، پیوندی است که می تواند بازده موثری داشته باشد و خوشحالم که این کتاب حاصل این پیوند است.

امن خانی، سپس با رویکرد انتقادی، مواردی که در بخش ریشه شناسی کتاب آمده است را مورد پرسش قرار داد و گفت: در این اثر، بخش هایی به ریشه شناسی اختصاص دارد که همان گونه که در خود کتاب هم اشاره شده برگرفته از مباحث مربوط به ریشه شناسی هایدگر است و نویسنده نتیجه گیری کرده است که ریشه شناسی فارسی تنانه تر از انگلیسی است و من به این نکته انتقاد دارم، چرا که اگر به طور دقیق به ریشه شناسی این واژگان وارد شویم، این نتیجه حاصل نمی شود. مثلا در ریشه شناسی واژه پروانه یا بی سروپا شدن یا واژه مزدور این نقد وارد است.

وی تصریح کرد: به نظر می رسد که با موجز کردن اثر، اتفاقی که در کتاب افتاده، ساده کردن است. مثلا وقتی که از عرفان می گویید، مشخص نیست که مقصودتان کدام عرفان است و باید تدقیق شود. عرفان خرقانی یا ابوسعید که تنانه اند و یا عرفای دیگری که به ریاضت اعتقاد دارند؟

امن خانی، عضو هیئت علمی دانشگاه گلستان همچنین به شیوه ارجاع و رفرنس دهی در بخش هایی از کتاب اشاره کرد و گفت: در مواردی، شیوه ارجاع درستی انتخاب نشده است و یا می توانست به منبع مستقیم و اصلی ارجاع داده شود. همچنین به نظر می رسد که مثال ها و گزیده هاتان را با پیش فرض انتخاب کرده اید و گاهی مثال هاتان تعلیمی است تا عرفانی.

وی با ذکر نمونه ای در صفحه 171 کتاب و در بخش عاشورایی اثر، گفت: در این بخش بیتی از ابتهاج آورده اید که اساسا ادبیات ابتهاج با ادبیات عاشورا ارتباطی ندارد. همچنین خواندن این کتاب به دلایلی چالش برانگیز است چرا که در کتاب، گزاره هایی وجود دارد که ابطال ناپذیر است؛ مواردی که کلی بیان شده و لازم است به جزئیات تشریح شود. مثلا گزاره هایی شبیه به این: «معنای انسانی ایرانی، جز با شعر و هنر فهم نخواهد شد» و یا «دیری است از جدایی ما ایرانیان از زبان فارسی می گذرد» یا «زبان فارسی از دسترس ما خارج شده است».

امن خانی سپس با اشاره به اینکه کتاب بر اساس یک پیش فرضی هایدگری آغاز و نوشته شده است گفت: سوال من این است اگر کسی تفکرش با تفکر هایدگر همساز نباشد، در مواجه با این اثر چه باید بکند و تکلیفش چیست؟ به گمان من لازم است در مقدمه کتاب، این نکته که کتاب بر اساس تفکر هایدگری نوشته شده است، برای خواننده روشن گردد و در عین حال ویژگی­های تفکر مفهومی و عناصر آن نیز تشریح شود.

پس از نقد و نظرات دکتر امن خانی، دکتر آب نیکی عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی، نکات و نقدهای خود را درباره این اثر، مطرح کرد.

آب نیکی با اشاره به آنکه رویکرد وی از جنبه مبانی سیاست و زندگی سیاسی ما ایرانی ها به کتاب خواهد بود گفت: من چندان به جزئیات کتاب کاری نخواهم داشت، بلکه به دنبال آنم که بدانم ارتباط منطقی بین اجزا اثر وجود دارد یا خیر و آیا این کتاب امکان دیالوگ و گفت­وگو را بین خواننده و اثر برقرار می­کند یا خیر؟ که پاسخ من به این پرسش ها آری است. به گمان من این کتاب حتی در عنوان نیز، باب گفت­وگو را با مخاطب آغاز می کند و من به عنوان خواننده این کتاب، از عنوان آن به یاد این جمله از هایدگر افتادم که «زبان خانه وجود است» که اگر با تسامح وجود را معادل تن بگیریم، زبان فارسی خانه تن ماست. اما گاهی زبان، افتراق و جدایی ایجاد می کند و از آنجا که همه سیاست ها و استراتژی های ما برگرفته از زبان ماست؛ اگر زبان پیوستگی و فرهنگ دموکراتیک ایجاد کند، سیاست ما هم چنین می شود و اگر نه، سیاست ما نیز چنین نخواهد بود.

وی همچنین به ترجمه واژه سیاست به معنای «تنبیه کردن» ارجاع داد و گفت: همان طور که از این ترجمه برمی آید، بین تن و سیاست، رابطه ایجابی وجود ندارد و ادبیات ما، به ما می­گوید که سیاست جای قدرت است و بین تن و سیاست در زبان فارسی، گفت­وگو شکل نمی­گیرد و دیالوگی بین تن و زبان صورت نمی­پذیرد.

دکتر حسن آب نیکی از طرح این مساله و دغدغه در کتاب «تن و زبان فارسی» تقدیر کرد و گفت: تا زمانی که رابطه تن (یعنی زبان) با حوزه خصوصی روشن نشود، ما نمی توانیم وارد حوزه عمومی شویم و اگر در حوزه خصوصی (به زعم آرنت) آزادی نداشته باشیم، در حوزه عمومی نیز نخواهیم داشت.

این عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد، تصریح کرد: من نوعی سرگشتگی بین تن و سیاست در این اثر می بینم و معتقدم، ادبیات، بستر تمام اعمال سیاسی و غیرسیاسی ماست و به دکتر شاکری به دلیل جسارت برای ورود به این مساله غبطه می خورم. همچنین هم­آوایی تن با انسان ایرانی در زبان فارسی، نکته مثبت دیگری است که در این کتاب به آن توجه شده است. به طور کلی دستورالعمل این کتاب سیاسی است و ساخت سیاسی آن پررنگ است.

آب نیکی در نقد کتاب «تن و زبان فارسی» گفت: هر چه که مکتوب می شود انتقاداتی هم به آن وارد است از جمله این موارد، بحث درباره ارتباط بین فلسفه غرب با فهم انسان ایرانی است که در کتاب به وضوح مشخص نشده است که این ارتباط چیست. در کتاب بیشتر رابطه تن و انسان ایرانی با زبان فارسی، آن هم از زاویه مدرنیته (به مثابه یک متغیر مداخله گر) آمده است و این شبهه را ایجاد می کند که تقلیل گرایی شده است. دیگر آنکه نویسنده در جایی اشاره می کند اولین برخورد ما ایرانی ها با تفکر مفهومی بوده؛ اما پرسش من این است که آیا اولین برخورد ما ایرانی ها با مدرنیته سخت افزاری (در مورد اسلحه) نبوده است؟ و در این صورت ادعای گفت­وگوی ایران و یونان در آینده کمی عجیب به نظر نمی رسد؟! چرا که اولین برخورد، وضعیت روابط بعدی را تعیین می کند و من خوش بین نیستم گفت­وگویی در آینده بین ایران و یونان شکل بگیرد.

وی همچنین از گسست بین بعضی مفاهیم در این کتاب و پرتاب شدن خواننده از نقطه ای به نقطه دیگر به عنوان یکی دیگر از موارد انتقادی یاد کرد و افزود: در صفحه 22 کتاب آمده است، «در سیاست نتوانسته ایم موفق باشیم و به سراغ بوطیقا رفته ایم»؛ این تعبیر، یعنی پناه بردن به بوطیقا، به اعتقاد من، با پذیریش اینکه زبان خانه وجود ماست، نقیض ادعای کتاب است.

آب نیکی تصریح کرد: گسست اصلی در فصل 2 اتفاق افتاده است که علی القاعده می بایست ارتباط بین فصل 1 و 3 را ممکن کند، اما این اتصال به درستی برقرار نشده و کشف این ارتباط دست کم برای خواننده غیرحرفه ای دشوار است. همچنین به نظر می رسد که بعضی مثال ها خیلی «تنی» نیستند و بیشتر روحی و روانی اند و علاوه بر آن، کتاب سبک و سیاق شاعرانه ای دارد که اگر توجه بیشتر برای حفظ ساختار علمی و اندیشه سیاسی پیش می رفت، برای خوانندگان مباحث تخصصی، مناسب تر می­بود. به گفته آب نیکی، گزارشی بودن کتاب در بخش های مربوط به آل احمد، شاملو و عاشورا، مسیر مفهومی و هدف اصلی­ کتاب را منحرف و دور می­کند.

در پایان این نشست، دکتر سیدرضا شاکری ضمن تشکر از آقایان امن خانی و آب نیکی، تاکید کرد: مباحث مطرح شده و نکات انتقادی ذکر شده، نکات مفیدی بودند که به اصالت کار کمک خواهند کرد. نکاتی که درباره ریشه شناسی و ضرورت نگاه کل نگرانه به مساله مطرح شد را می پذیرم و حتما در ویرایش بعدی کتاب لحاظ خواهم کرد. همچنین مواردی که به تبیین ارتباط بین فلسفه غرب و انسان ایرانی می پردازد، تدقیق خواهد شد و گسست بین فصول و مفاهیم را نیز در نسخه بعدی، اصلاح خواهم کردم. اضافه شدن مباحث مربوط به تفکر مفهومی و عناصر آن و تفکیک عرفان ها نیز در ویرایش بعدی در نظر گرفته خواهد شد. شاکری با اشاره به شتابزدگی برای انتشار اثر، برخی نارسایی های کتاب را تایید کرد و افزود: تلاش خواهم کرد که سبک و سیاق شاعرانه را به شیوه علمی اصلاح کنم.

نام:
ایمیل:
* نظر: