کد خبر: ۵۳۱
تاریخ انتشار: ۲۱ اسفند ۱۳۹۵ - ۰۹:۵۱

در ششمین نشست از سلسله نشست های نقد ایده نظری، کتاب «تحلیل رمان اجتماعی پس از انقلاب» پژوهش و تالیف دکتر مریم عاملی رضایی، عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، از سوی دکتر نسرین فقیه ملک مرزبان عضو هیئت علمی دانشگاه الزهرا و دکتر اصغر احمدی عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات اجتماعی جهاددانشگاهی، مورد نقد و بررسی قرار گرفت.

در ابتدای این جلسه، دکتر عاملی رضایی، ضمن ارائه توضیحات و شرح مختصری از فرایند پژوهش و تالیف این اثر، گفت: این کتاب بخشی از یک طرح پژوهشی بزرگ تحت عنوان جریان شناسی ادبیات داستانی پس از انقلاب، بوده که در این طرح، ادبیات داستانی پس از انقلاب زیر 4 عنوان اجتماعی، سیاسی، جنگ و دین به پژوهش ورود شده است و لذا در این کتاب، به مقولات مهم و اثرگذاری چون سیاست، جنگ و دین، به دلیل آنکه در پروژه هایی جداگانه و همزمان در دست پژوهش بوده، پرداخته نشده است.

عاملی افزود: در این پژوهش، ابتدا تعریفی از رمان اجتماعی و زمینه های اجتماعی و پیشینه آن در ایران ارائه شده و پس از آن، تقسیم بندی رمان اجتماعی پس از انقلاب به 3 دوره­ی، دهه 60 (1357 تا 1370)، دهه 70 (1370 تا 1377) و دهه 80 (1377تا 1387) با توجه به اوضاع اجتماعی حاکم بر این دوره ها، صورت گرفته است.

نویسنده کتاب «تحلیل رمان اجتماعی پس از انقلاب» گفت: چارچوب نظری این پژوهش بر آرای لوکاچ و گلدمن استوار است و به لحاظ روشی، عناصر اجتماعی پربسامد در رمان ها تحلیل شده­اند.

عاملی رضایی عناصر اجتماعی پربسامد در رمان های مورد مطالعه را 6 عنصر سنت و تجدد؛ هنجارها و ناهنجاری های اجتماعی؛ طبقات اجتماعی؛ خانواده؛ مهاجرت و فضای گفتمانی و ویژگی های زبانی برشمرد و افزود: لازم بوده که طبقات اجتماعی نویسنده هم در این تحلیل بیاید که به دلیل محدودیت و عدم دسترسی به این داده های مربوطه، در این کار دیده نشده است.

عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی گفت: رمان های مورد بررسی در دهه 60 چهار رمان «جای خالی سلوچ»، «ثریا در اغما»، «بادها خبر از تغییر فصل می دهند» و «دال»؛ رمان های مورد مطالعه مربوط به دهه 70 سه رمان «آیینه های در دار»، «جزیره سرگردانی» و «نیمه غایب» و رمان های مورد بررسی مربوط به دهه 80 سه رمان «چنار دالبتی»، «خاله بازی» و «سپیده دم ایرانی» بوده است.

دکتر مریم عاملی رضایی از ایدئولوژی گرایی، کلی گرایی، پدرسالاری و کمرنگ بودن فردیت به عنوان ویژگی بارز رمان های دهه 60 یاد کرد و افزود: رمان های مورد مطالعه دهه 60 غالبا به وقایع دهه 40 و 50 شمسی پرداخته اند و فضای حاکم بر آنها بیشتر اقلیمی و بومی گراست و در این رمان ها تغییراتی اندکی در شیوه همسرگزینی، مشاهده می شود. همچنین در این رمان ها بحث مهاجرت از روستا به شهر و نیز مهاجرت روشنفکران به اروپا مطرح شده و همدردی با طبقات اجتماعی محروم، تقابل فقر و غنا، تقابل مردم و حکومت و مبارزه با ظلم و فساد طبقه حاکم و نیز چالش های بین نسلی، از دیگر موارد پربسامد در این رمانهاست.

عاملی رضایی از کمرنگ شدن ایدئولوژی و نسبی گرا شدن فضای گفتمانی رمان های اجتماعی دهه 70، شکل گیری کمرنگ فردگرایی، ورود طبقات شهری به فضای نوشته ها و آثار، بارز شدن تغییرات در معیارهای همسرگزینی، سرگردانی بین مدرنیته و سنت-که بیشتر جلوه درونی دارد- تلاش برای سازش و تطبیق مهاجران با کشور مقصد و چالش های بین نسلی به عنوان عناصر پربسامد و مصادیق مربوط به رمان های اجتماعی دهه 70 یاد کرد و افزود: در قیاس با آن، در رمان های دهه 80 حضور زنان بیش از پیش پررنگ می شود و طبقات متوسط شهری، جای بیشتری در رمان های این دهه پیدا می کنند و همچنان فردی شدن ارزش ها و تقابل بین سنت و مدرنیته از جنبه بیرونی- ادامه دارد.

دکتر عاملی رضایی با اشاره به حاکم شدن دیدگاه های نسبی نگر در تقابل با مطلق انگاری ارزش ها، برجسته شدن حس نوستالژی نسبت به سنت ها در رمان های مورد مطالعه دهه 80 در جمع بندی نهایی گفت: به نظر می رسد رمان اجتماعی و واقع گرا تقریبا توانسته است مشکلات جامعه را در درون خود مطرح و منعکس نماید.

پس از دکتر عاملی رضایی، دکتر اصغر احمدی که رساله دکتری ایشان ادبیات داستانی سیاسی دهه های چهل و پنجاه شمسی بوده است، به عنوان منتقد اثر، ضمن تقدیر از عاملی رضایی و جسارت وی برای ورود به ادبیات داستانی پس از انقلاب و پذیرفتن انجام دشواری های یک پژوهش بین رشته ای گفت: به عنوان نخستین انتقاد باید بگویم «آیینه تمام نمای جامعه و حقایق تلقی کردن ادبیات»، برداشت درست و دقیقی نیست و پژوهشگر در صفحات نخستین کتاب چندین بار به این مساله اشاره کرده؛ هر چند سعی کرده است که با احتیاط و استفاده از نقل قول دیگران موضع صریحی نسبت به این رویکرد اتخاذ نکند.

دکتر احمدی تاکید کرد: وقایع وقتی تبدیل به متن ادبی می شوند، از فیلتر ذهنی نویسنده عبور می کنند و می توانند گاه حتی دیگرگون شوند و ادبیات تنها برش کوچکی از وقایع اجتماعی است و نه عین واقعیت. و محدودیت های درونی ذهن نویسنده بر انعکاس واقعیت های اجتماعی اثر می گذارد.

احمدی افزود: در این اثر، خلط مبحثی بین هدف و مساله پژوهش صورت گرفته و در عین حال جایی که مساله پژوهش را تحلیل رویکرد و رهیافت های اجتماعی در رمان های اجتماعی پس از انقلاب عنوان می کنید، معنا و مفهوم رویکرد و رهیافت را به درستی و در جایگاه درست آن به کار نبرده اید. چرا که اگر رویکرد و رهیافت مد نظر باشد باید پژوهشگر بدون پیش فرض به متن کتب مذکور وارد شود، در حالی که در اثر شما این نکته لحاظ نشده است.

عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات اجتماعی جهاددانشگاهی گفت: در عین حال ایشان در این کتاب مدعی اند با زاویه دید جامعه شناسی ادبی به کار ورود کرده اند و این یعنی می بایست ادبیات را در پژوهش غلبه دهیم در حالی که در این اثر به این شکل عمل نشده و بیشتر آنچه که کتاب بر آن استوار است جامعه شناسی در ادبیات است و متون ادبی به مثابه یک جامعه تلقی شده اند و نویسنده به جامعه شناسی ادبی پایبند نبوده و یکدست نویسی در مورد جامعه شناسی ادبیات یا جامعه شناسی ادبی هم رعایت نشده است.

احمدی با اشاره به آنکه جامعه شناسی همه چیز را در جامعه تحت تاثیر قرار می دهد و تمام ساختارها، فرایندها، شخصیت ها و همه تحولات را متاثر می کند گفت: در صفحه 19 این اثر تنها به تاثیر جامعه بر شخصیت ها اشاره شده است.

اصغر احمدی همچنین پیشنهاد کرد که بسترها، زمینه ها و ساختارها را بهتر است در اثر از یکدیگر تفکیک کنید و مثلا ساختارهای اقتصادی، اجتماعی و ... را که همگی از مباحث جامعه شناسی اند، به طور جداگانه مورد بررسی قرار دهید.

وی افزود: در این اثر پژوهشی، ادعا شده است سیر تحول این سه دهه ارائه می شود؛ اما از آنجا که برای این ادعا می بایست نظریه ارائه کرد و در این کتاب ارائه نشده است، خروجی آن، برداشت شخصی محقق است و به نظر می رسد که اساسا پژوهش نیازمند یک پرسش کلیدی، بنیادین و جان دار باشد.

منتقد کتاب «تحلیل رمان اجتماعی پس از انقلاب» گفت: در مواردی به نظر می رسد بخشی از متن، نقل قول از دیگری است اما، منبع آن ذکر نشده است. در عین حال به مواردی که بستر و محل تحولات اجتماعی در این سه دهه بوده اند مثلا جنگ، افزایش سواد و ...- در پژوهش اشاره نشده و آنجا که تعریف رمان اجتماعی نیز ارائه می شود تعریف آنچنان همه شمول است که سایر انواع رمان ها را نیز می تواند در بر بگیرد.

احمدی افزود: به نظر می رسد که بعضی مقوله ها با یکدیگر سنخیت ندارد و گاه تعریف هنجارها و ناهنجاری ها نیاز به تدقیق و بازنگری دارد.

احمدی در پایان ضمن تقدیر از دکتر عاملی رضایی به واسطه انجام این پژوهش دشوار بین رشته ای، از دست اندرکاران انجام این طرح پژوهشی درخواست کرد تا برای تکمیل پژوهش هایی از این دست، با متخصصین حوزه جامعه شناسی مشورت شود تا کار از جنبه جامعه شناسی نیز، تقویت شود.

دکتر نسرین فقیه ملک مرزبان، به عنوان منتقد دیگر این اثر پژوهشی، با اشاره به تحقیقی که خود وی در حال انجام آن است، گفت: هرچند آن پژوهش به لحاظ موضوعی تطبیق چندانی با این پژوهش ندارد، اما به نظر می رسد که بعضی نتایج این تحقیق با آنچه خود وی تاکنون به آن رسیده انطباق دارد و سازگار است.

ملک مرزبان افزود: بحثی که دکتر احمدی به درستی به آن اشاره کردند، یعنی انطباق نظریه و مقوله ها، مد نظر من نیز هست و حتی بعضی نکاتی که گلدمن مطرح کرده است، در کار شما دیده نمی شود و به نظر می رسد که شما به انتخاب خود، بعضی را برای پژوهش تان گزینش کرده اید.

وی همچنین با اشاره به آنکه دلیل انتخاب نمونه ها و تعداد آن نامشخص است گفت: نمی توان با انتخاب تنها سه یا چهار رمان برای هر دهه، آن را به کل دهه نسبت داد و پیشنهاد می کنم که این کار پژوهشی را با طیف بیشتری از رمان ها انتخاب کنید تا نتیجه قابلیت تعمیم داشته باشد.

دکتر فقیه ملک مرزبان افزود: با جدول کشی دقیق و مرزدار بین دهه ها موافق نیستم چون بین دهه ها و رمان ها گسست با این شکلی که در کتاب ارائه شده، دیده نمی شود بلکه حرکت، بین دهه ها مشاهده می شود. در عین حال تلخیصی که از بعضی رمان ها در کتاب ارائه داده اید، چکیده دقیق و گویایی از آن اثر نیست و به نظر می رسد بعضی موارد نیز چندین بار تکرار شده است.

این عضو هیئت علمی دانشگاه الزهرا با اشاره به خارج شدن فاکتور جنگ، دین و سیاست از این کار پژوهشی، تاکید کرد: خارج کردن این مفاهیم کار درستی نبوده و توصیه می کنم که در ویرایش های بعد، به پژوهش اضافه شوند.

نسرین فقیه ملک مرزبان همچنین ضمن تقدیر از نثر روان و شیوای اثر گفت: امیدوارم کار را گسترده و تحلیلی تر کنید و نظریات مخالف را نیز در اثر بگنجانید.

دکتر ملک مرزبان همچنین از برگزاری نشست هایی از این دست ابراز خوشحالی کرد و افزود: در جامعه دانشگاهی ما شبیه این اتفاق ها کم می افتد و برگزاری نشست هایی برای نقد و بررسی و گفت و گو لازم و ثمر بخش است.

پس از طرح انتقادات و پیشنهادات، دکتر ملک مرزبان دکتر مریم عاملی رضایی ضمن تشکر از نظرات دقیق دو منتقد گفت: بخشی از نقایص این کار پژوهشی به دلیل محدودیت های زمانی بوده است و تلاش خواهم که نقایص و کمبودهای این پژوهش را با مشورت از متخصصین جامعه شناسی برطرف کنم.

عاملی رضایی با تایید نظر منتقدین درباره کم بودن نمونه ها گفت: قبول دارم که اگر نمونه ها را افزایش دهم، قابلیت تعمیم آن افزایش می یابد و در عین حال از همان ابتدا دغدغه من نیز مباحث مربوط به جنگ، دین و سیاست بود و امیدوارم که ارائه مجموعه این چندکار پژوهشی به صورت یک پکیج، این نقیصه را برطرف نماید. به هر صورت این کار کمبودهای زیادی دارد که امیدوارم فرصت بازنویسی آن فراهم شود.

در پایان این نشست، دکتر خسرو قبادی، رئیس پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات اجتماعی جهاددانشگاهی یادآور شد، هدف این جلسات، برگزاری کرسی های نقد ایده نظری کتاب بوده و بهتر است که سمت و سوی جلسات از نقد کتاب به نظر ایده نظری، هدایت شود.

در انتهای جلسه، حاضران، پرسش ها و نقد و نظرهای خود را با نویسنده و دیگران، در میان گذاشتند.

نام:
ایمیل:
* نظر: