پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات اجتماعی جهاد دانشگاهی

برگزاری کارگاه تخصصی «شبکه معنایی مطلوب‌های اخلاقی در قرآن کریم»

کارگاه «شبکه معنائی مطلوب‌های اخلاقی در قرآن» یکشنبه هفده دی  توسط دکتر مهدی اسماعیلی پژوهشگر مرکز مطالعات قرآن جهاددانشگاهی، در سازمان قرآنی دانشگاهیان کشور برگزار شد.

این کارگاه تخصصی، یکی از تعهدات طرح پژوهشی «مطلوب‌های اخلاقی در قرآن و فلسفه غرب» است که در سال جاری توسط گروه الهیات پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات اجتماعی جهاددانشگاهی به فرجام رسیده است.

دکتر اسماعیلی در آغاز ارائه خود گفت: در کارگاه «شبکه معنائی مطلوب‌های اخلاقی در قرآن» معنای صدق برای نمونه مورد بررسی قرار گرفته است. در زیـبـایی و ارزشـمـنـدی راسـتـگـویی هـمـیـن بـس كـه خـداونـد متعال، عالی‌ترین درجه آن را داراست: «وَ مَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ حَدِیثًا: كیست كه در گفتار از خدا راستگوتر باشد» (نسا، ۸۷) در خصوص صداقت در کتاب گرانقدر مصباح الشریعه و مفتاح الحقیقه چنین آمده است، صداقت‏ و راستى‏، صفتى است و زینتى است از براى صادق، و صادق را در روز قیامت به این صفت صدق مى‏خوانند، و نیز حضرت بارى عزّ اسمه، در روز قیامت، صادقان را به صفت صدق مدح و ثنا خواهد كرد. چنان كه حضرت عیسى علیه السّلام را به «مرآة الصّادقین» مدح مى‏كنند و صادقان امّت پیغمبر (ص) را به‏ آیه ذیل، مدح مى‏نمایند، چنان كه فرموده: «هذا یَوْمُ یَنْفَعُ الصَّادِقِینَ صِدْقُهُمْ».

وی افزود: صداقت از ریشه صدق بكسر و فتح، به معنی راست گفتن و بكسر راست مقابل دروغ می‌باشد و صدّیق پیوسته راست‏گو و راست عمل از صیغه مبالغه است، كلمه صدق در اصل به معنای این است كه گفتار و یا خبری كه داده می‌شود با خارج مطابق باشد و آدمی را كه خبرش مطابق با واقع و خارج باشد صادق می‌گویند و لكن از آنجایی كه به طور استعاره و مجاز اعتقاد و عزم اراده را هم قول نامیده‌اند، در نتیجه صدق را در آنها نیز استعمال كرده‌اند. بنابراین انسانی را هم كه عملش مطابق با اعتقادش باشد و یا كاری كه می‌كند با اراده و تصمیمش مطابق باشد صادق نامیده‌اند.

اسماعیلی ادامه داد: همنشینی واژه قدم، لسان، مقعد، مُبَوّأ، مدخل و مخرج، عدل و تقوا با صدق در قرآن قابل بررسی است. ما در بررسی واژگان جانشین به تورق در قرآن در جهت یافتن همنشین‌های همنشین واژه صدق پرداختیم. همانطور که ملاحظه شد واژه صدق با عدل، وعد، مبوا و مقعد و مدخل و مخرج، تقوا و لسان همنشین است. با بررسی همنشین‌های این واژگان این نکته به دست آمد که واژه وعد دارای بیشترین همنشینی با واژه حق است. و سایر واژگان همنشین با کلمات بالا ارتباط معنایی ویژه‌ای با واژه صدق نداشته‌اند. لذا می‌توان واژه حق را جانشین مناسبی برای صدق دانست.

اسماعیلی افزود: صدق در آیات قرآن به معنای وفای به عهد، راستگوئی، ایمان واقعی، گواهی دادن، استواری ادعای رسالت، دین حق، جامع همه نیکی‌ها آمده است و با توجه به ابعاد معنایی مختلف صدق در قرآن واژه حق، انتخاب مناسبی برای واژه صدق می‌باشد. زیرا که حرف حق و عمل حق و پندار حق، همان صدق است.

وی با بیان اینکه عقلانیت اخلاقی زیستن در بعد صداقت می‌تواند مطرح شود، گفت: با توجه به اثرات مثبت صداقت در فرد و جامعه این مطلوب کاملا دارای ابعاد عقلانی است. در بعد فردی صداقت سبب رشد شخصی و قرب الهی و سودرسانی به خویش است. در بعد اجتماعی نیز صداقت مانع از فساد در اجتماع می گردد که دارای بعد عقلایی است.

این پژوهشگر قران تصریح کرد: صداقت و راستی از جمله اموری است که گاهی عمل به آن در تضاد با نفع ظاهری آدمی بوده و در دیدگاه خودمحوری صداقت در راستای نفع شخصی نخواهد بود، مانند آنکه گاهی کذب و دروغ به نفع آدمی خواهد بود و راستی، به ضرر انسان. ولی در دیدگاه قرآنی و خدامحورانه و تکیه بر اعتقاد بر معاد، صدق از جهات عقلی موضوعیت می‌یابد. زیرا عقلی که خلود در بهشت را در گرو ضرر ظاهری ببیند، هرگز به خاطر سود گذرای دنیوی، حیات اخروی خود را به خطر نمی‌اندازد. لذا خلود در بهشت و رستگاری به واسطه صدق، مهم ترین دلیل عقلایی در پذیرش این مطلوب اخلاقی است.

وی افزود: در آیه ذیل خداوند خلود در بهشت و همسران پاکی را وعده می‌دهند که نصیب نیکوصفتانی چون صادقین می‌گردد: «قُلْ أَؤُنَبِّئُكُم بِخَیْرٍ مِّن ذَلِكُمْ لِلَّذِینَ اتَّقَوْا عِندَ رَبِّهِمْ جَنَّاتٌ تَجْرِی مِن تَحْتِهَا الأَنْهَارُ خَالِدِینَ فِیهَا وَأَزْوَاجٌ مُّطَهَّرَةٌ وَرِضْوَانٌ مِّنَ اللّهِ وَاللّهُ بَصِیرٌ بِالْعِبَاد الَّذِینَ یَقُولُونَ رَبَّنَا إِنَّنَا آمَنَّا فَاغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا وَقِنَا عَذَابَ النَّارِ الصَّابِرِینَ وَالصَّادِقِینَ وَالْقَانِتِینَ وَالْمُنفِقِینَ وَالْمُسْتَغْفِرِینَ بِالأَسْحَارِ(آل عمران/۱۵-۱۷) به این دلدادگان بگو آیا مى‌‏خواهید شما را به بهتر از اینجا خبر دهم؟ كسانى كه از خدا پروا داشته باشند نزد پروردگارشان بهشت هایى دارند كه از زیر سایه آن نهرها جارى است و ایشان در آن، زندگى جاودانه و همسرانى پاك داشته و خدا از آنان خشنود است و او به بندگان بینا است. بندگانى كه مى‏گویند: پروردگارا ما ایمان آوردیم پس گناهان‌مان را بیامرز و از عذاب آتش محفوظ‌مان بدار. بندگانى كه خویشتن‏دار و راستگو و اهل عبادت و انفاق گر و استغفار كنندگان در سحرگاهانند.»

اسماعیلی در پایان گفت: همچنین در آیه «لَهُمْ جَنَّاتٌ تَجْرِی مِن تَحْتِهَا الأَنْهَارُ خَالِدِینَ فِیهَا أَبَداً رَّضِیَ اللّهُ عَنْهُمْ وَرَضُواْ عَنْهُ ذَلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ»(مائده/۱۱۹) که بارها در این فصل ذکر آن گردید خداوند خلود در بهشت و رضایت الهی را وعده می‌دهد.