به گزارش روابط عمومی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات اجتماعی جهاددانشگاهی، دکتر بابک ارسیا عضو هیأت علمی این پژوهشگاه در یادداشتی علمی گفت: در شرایطی که روابط بین‌الملل با تنش‌های فزاینده، رقابت‌های ژئوپلیتیکی و سطح بالایی از عدم‌قطعیت همراه است، سیاست خارجی دولت‌ها بیش از هر زمان دیگری در معرض تأثیرگذاری مجموعه‌ای از متغیرهای پیچیده قرار گرفته است.

در چنین فضایی، رفتار دولت‌ها را نمی‌توان صرفاً با تکیه بر مؤلفه‌های مادی قدرت، مانند توان نظامی یا ظرفیت اقتصادی، تبیین کرد. آنچه در بسیاری از بحران‌ها نقشی تعیین‌کننده می‌یابد، نحوه شکل‌گیری ادراکات، انتقال پیام‌های سیاسی میان بازیگران و چگونگی مدیریت افکار عمومی در داخل کشورهاست. از این‌رو، تحلیل سیاست خارجی در شرایط بحران مستلزم توجه هم‌زمان به سه حوزه اساسی است: افکار عمومی به‌عنوان بستر داخلی تصمیم‌سازی، سیگنال‌های سیاسی به‌عنوان ابزار ارتباطی میان دولت‌ها و مذاکره به‌عنوان یکی از مهم‌ترین سازوکارهای مدیریت تنش در نظام بین‌الملل.

در ادبیات روابط بین‌الملل، مسئله ادراک و برداشت بازیگران از رفتار یکدیگر جایگاهی بنیادین دارد. رابرت جرویس نشان می‌دهد که تصمیم‌گیران سیاسی غالباً در شرایط فقدان اطلاعات کامل ناگزیرند رفتار طرف مقابل را بر پایه نشانه‌ها و پیام‌های محدود تفسیر کنند. در چنین شرایطی، احتمال سوءبرداشت افزایش می‌یابد و همین مسئله می‌تواند مسیر یک بحران را به سمت تشدید تنش سوق دهد. بسیاری از بحران‌های مهم تاریخ روابط بین‌الملل نیز نه صرفاً بر اثر قصد قطعی برای تقابل، بلکه در نتیجه برداشت‌های نادرست از نیت بازیگران گسترش یافته‌اند.

در این میان، افکار عمومی یکی از مهم‌ترین متغیرهای اثرگذار بر سیاست خارجی است. توسعه رسانه‌ها، گسترش شبکه‌های ارتباطی و افزایش سرعت گردش اطلاعات موجب شده است افکار عمومی از جایگاهی حاشیه‌ای به یکی از عوامل مؤثر در فرآیند تصمیم‌گیری سیاست خارجی تبدیل شود. در شرایط بحران، دولت‌ها علاوه بر مدیریت تعاملات خارجی، ناگزیر از مدیریت فضای ادراکی و روانی جامعه نیز هستند.

در چارچوب نظریه «بازی دو سطحی» رابرت پاتنام، سیاست خارجی همواره در دو سطح داخلی و بین‌المللی شکل می‌گیرد. مذاکره‌کنندگان از یک سو باید با طرف‌های خارجی تعامل کنند و از سوی دیگر، سیاست‌های خود را برای افکار عمومی، نهادهای سیاسی و گروه‌های اجتماعی قابل پذیرش سازند. در نتیجه، هر تصمیم در سیاست خارجی حاصل نوعی موازنه میان الزامات داخلی و الزامات بین‌المللی است.

از سوی دیگر، نظریه قدرت نرم جوزف نای نشان می‌دهد که مشروعیت سیاسی، اعتماد عمومی و انسجام اجتماعی از مهم‌ترین منابع قدرت ملی به شمار می‌روند. هر اندازه دولت از پشتوانه اجتماعی بیشتری برخوردار باشد، اعتبار آن در تعاملات خارجی نیز افزایش خواهد یافت و قدرت چانه‌زنی بیشتری خواهد داشت.

در همین چارچوب، نقش سیگنال‌های سیاسی نیز اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند. توماس شلینگ در نظریه راهبرد تعارض، بر اهمیت ارسال پیام‌های معتبر میان دولت‌ها تأکید می‌کند. مواضع رسمی، بیانیه‌های دیپلماتیک، تحرکات سیاسی و حتی نحوه بیان مواضع می‌توانند پیام‌هایی درباره نیت، خطوط قرمز و میزان آمادگی بازیگران برای تعامل یا تقابل منتقل کنند. هرچه این پیام‌ها شفاف‌تر و معتبرتر باشند، احتمال سوءبرداشت کاهش خواهد یافت.

مذاکره نیز در ادبیات روابط بین‌الملل نه نشانه ضعف، بلکه یکی از مهم‌ترین ابزارهای مدیریت بحران تلقی می‌شود. مذاکره فرآیندی برای تبادل اطلاعات، کاهش عدم‌قطعیت، شناخت متقابل و مدیریت اختلاف‌هاست و الزاماً به معنای پذیرش خواسته‌های طرف مقابل یا سازش سیاسی نیست. حتی در شدیدترین رقابت‌های ژئوپلیتیکی نیز حفظ کانال‌های گفت‌وگو می‌تواند از تشدید بحران جلوگیری کند.

در نهایت، سیاست خارجی در شرایط بحران را باید فرآیندی چندلایه دانست که در آن قدرت مادی، سرمایه اجتماعی، ادراکات سیاسی، سیگنال‌های دیپلماتیک و توانایی مدیریت افکار عمومی در تعامل با یکدیگر عمل می‌کنند. در جهانی که بحران‌ها روزبه‌روز پیچیده‌تر می‌شوند، موفقیت دولت‌ها بیش از هر چیز به توانایی آنان در حفظ انسجام داخلی، ارسال پیام‌های معتبر، بهره‌گیری هوشمندانه از دیپلماسی و مدیریت مؤثر افکار عمومی وابسته است.