بازخوانی مفهوم شادی در قرآن با رویکردی معناشناختی

به گزارش روابط عمومی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات اجتماعی جهاددانشگاهی، نشست تخصصی «رویکرد قرآن به شادی؛ رهیافتی به رویکرد و کاربرد عواطف در قرآن کریم» دوشنبه پنجم مردادماه در پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات اجتماعی جهاددانشگاهی برگزار شد. در این نشست، دکتر حمیدررضا رئوف گفت: مطالعه مفاهیم قرآنی، از جمله «شادی»، تنها با اتکا به برداشت‌های متعارف یا سنت‌های تفسیری امکان‌پذیر نیست، بلکه مستلزم تفکیک میان هسته اصلی دین، سنت‌های تفسیری و رفتارهای دینی است. بر همین اساس، پژوهش حاضر بر ضرورت استناد مستقیم به متن قرآن و بهره‌گیری از روش‌های علمی معناشناسی برای دستیابی به تصویری دقیق و مستند از نگرش قرآن نسبت به مقوله شادی تأکید دارد.

دکتر رئوف در تشریح فرایند این پژوهش، به مراحل شناسایی واژگان مرتبط با شادی، بررسی تحول تاریخی معانی آن‌ها و تحلیل کاربردهای قرآنی اشاره کرد و اظهار داشت که فهم این مفهوم صرفاً از طریق بررسی واژگان حاصل نمی‌شود، بلکه تحلیل سیاق آیات، ساختار معنایی متن و شبکه ارتباطی مفاهیم نیز نقشی تعیین‌کننده در تبیین دقیق آن دارد.

بر اساس نتایج این پژوهش، الگوی رایج تقسیم‌بندی «شادی ممدوح» و «شادی مذموم» از منظر معناشناختی مورد نقد قرار گرفت. یافته‌ها نشان می‌دهد که قرآن کریم از منظومه‌ای منسجم برای سامان‌دهی عواطف انسانی بهره می‌گیرد؛ منظومه‌ای که بر مدیریت و جهت‌دهی هیجانات، اصلاح گرایش‌های عاطفی انسان و پیوند دادن شادی با فضل، رحمت و هدایت الهی استوار است. این الگو با استفاده از روش‌های معناشناسی ساخت‌گرا مورد ارزیابی قرار گرفته و انسجام آن در متن قرآن کریم بررسی شده است.

در بخش دیگری از این نشست، یافته‌های پژوهش با شرایط اجتماعی امروز ایران مورد مقایسه قرار گرفت. با استناد به نتایج پیمایش‌های ملی، روند کاهشی شاخص‌های شادکامی در جامعه ایران مورد توجه قرار گرفت و تأکید شد که رابطه میان دینداری و شادی، رابطه‌ای ساده و خطی نیست. در این چارچوب، دکتر رئوف با تفکیک سه سطح «ارزش‌ها»، «قانون‌گذاری» و «تفسیر» استدلال کرد که بسیاری از چالش‌های موجود در سیاست‌گذاری حوزه شادی، بیش از آنکه ناشی از آموزه‌های اصیل دینی باشد، به شیوه تفسیر، بازنمایی و اجرای این آموزه‌ها بازمی‌گردد.

وی در پایان، توسعه پژوهش‌های میان‌رشته‌ای در حوزه قرآن‌پژوهی، معناشناسی و علوم انسانی را ضرورتی راهبردی برای بازخوانی علمی مفاهیم دینی دانست و تأکید کرد که چنین رویکردی می‌تواند زمینه‌ساز ارتقای کیفیت سیاست‌گذاری‌های فرهنگی و اجتماعی و ارائه الگوهای کارآمدتر برای مواجهه با مسائل جامعه معاصر باشد.