سوگیریهای شناختی در عصر اینترنت؛ از معماری توجه تا جنگ شناختی
به گزارش روابط عمومی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات اجتماعی جهاددانشگاهی، نخستین نشست تخصصی مرکز علوم شناختی تصمیمگیری با موضوع «اینترنت و سوگیریهای شناختی» با حضور و سخنرانی دکتر حسین شیخرضایی، عضو هیئت علمی انجمن حکمت و فلسفه ایران و مدیر انتشارات کرگدن، برگزار شد. دبیری این نشست را خانم دکتر فاطمه شفیعی مدیر مرکز علوم شناختی تصمیمگیری پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات اجتماعی جهاددانشگاهی برعهده داشت.
در این نشست، سخنران ضمن تشریح مفهوم سوگیریهای شناختی، به نقش میانبرهای ذهنی در فرایند تصمیمگیری و چگونگی تشدید و بهرهبرداری از این سوگیریها در فضای اینترنت و شبکههای اجتماعی پرداختند.
سوگیری شناختی؛ نتیجه ناگزیر میانبرهای ذهنی
دکتر فاطمه شفیعی در آغاز این نشست با اشاره به اهمیت تصمیمگیری بهعنوان یکی از فرایندهای عالی شناختی، اظهار کرد: تصمیمگیری به عملکرد فرایندهایی همچون توجه، حافظه، ادراک و عواطف وابسته است و اختلال یا تغییر در هر یک از این فرایندها میتواند کیفیت تصمیمهای انسان را تحت تأثیر قرار دهد.
وی با تشریح مفهوم سوگیری و تحول آن در حوزه علوم شناختی افزود: انسان برای تصمیمگیری سریع و مواجهه با محدودیت زمان و اطلاعات، از میانبرهای ذهنی یا «هیوریستیکها» استفاده میکند. این میانبرها به خودی خود منفی نیستند، اما هنگامی که بهصورت ناآگاهانه موجب خطاهای نظاممند شوند، میتوانند به شکلگیری سوگیریهای شناختی منجر شوند.
عقلانیت محدود و نقش سوگیریها در تصمیمگیری
در ادامه، دکتر حسین شیخرضایی با تشریح مفهوم «عقلانیت محدود» گفت: انسان برخلاف تصور سنتی، همواره تصمیمگیری کاملاً عقلانی و مبتنی بر تمامی اطلاعات موجود ندارد و محدودیت زمان، اطلاعات و ظرفیت پردازش ذهنی، او را به استفاده از میانبرهای ذهنی سوق میدهد.
وی با اشاره به تمایز میان «سیستم تند» و «سیستم کند» در فرایند تصمیمگیری، نمونههایی از سوگیریهای شناختی در مراحل مختلف شناخت را تشریح کرد و از جمله به سوگیری ادراکی، توجه انتخابی، اثر لنگر، سوگیری دسترسپذیری، سوگیری تأیید، آرزواندیشی، همرنگی با جماعت و سوگیری وضع موجود اشاره کرد.
این استاد فلسفه ذهن همچنین تأکید کرد که سوگیری شناختی ارتباط مستقیمی با میزان هوش، سواد یا دانش افراد ندارد و حتی متخصصان و دانشمندان نیز ممکن است در فرایند قضاوت و تصمیمگیری تحت تأثیر این سوگیریها قرار گیرند.
شبکههای اجتماعی و معماری توجه
شیخرضایی در بخش دیگری از سخنان خود، «اضافهبار اطلاعاتی» را از عواملی دانست که افراد را بیش از پیش به استفاده از میانبرهای ذهنی سوق میدهد و افزود: شبکههای اجتماعی تنها حجم گستردهای از اطلاعات را در اختیار کاربران قرار نمیدهند، بلکه از طریق الگوریتمهای شخصیسازیشده، توجه آنان را نیز جهتدهی میکنند.
به گفته وی، الگوریتمهای شبکههای اجتماعی با توجه به علایق، رفتارهای پیشین و میزان تعامل کاربران با محتوا، مطالب مشابه بیشتری را در معرض دید آنان قرار میدهند. تداوم این فرایند میتواند به شکلگیری «حبابهای معرفتی» و «اتاقهای پژواک» منجر شود؛ شرایطی که در آن فرد عمدتاً با دیدگاههایی مشابه دیدگاه خود مواجه میشود و ممکن است تصور کند دیدگاه او مورد اجماع عمومی است.
وی با هشدار نسبت به پیامدهای این وضعیت، تشدید دوقطبیشدن اجتماعی و افزایش زمینههای افراطگرایی را از جمله پیامدهای احتمالی محدود شدن تنوع منابع اطلاعاتی عنوان کرد.
آسیبپذیریهای شناختی و جنگ شناختی
عضو هیئت علمی انجمن حکمت و فلسفه ایران در ادامه به مفهوم «جنگ شناختی» پرداخت و گفت: بهرهبرداری از آسیبپذیریهای شناختی انسانها تنها به شرکتهای فناوری و سازوکارهای تجاری محدود نمیشود و قدرتهای سیاسی و امنیتی نیز میتوانند از ظرفیت فضای اطلاعاتی برای جهتدهی به افکار عمومی استفاده کنند.
وی افزود: در جنگ شناختی، هدف تنها انتقال یک خبر یا روایت خاص نیست، بلکه میتوان با ایجاد فضایی مملو از اطلاعات متناقض، اعتماد افراد به منابع خبری و توانایی آنان برای تشخیص واقعیت را تضعیف کرد. در این شرایط، هدف میتواند تغییر شیوهای باشد که افراد بر اساس آن اطلاعات را ارزیابی و تفسیر میکنند.
ضرورت تقویت سواد شناختی و فروتنی معرفتی
در بخش پایانی این نشست، بر ضرورت تقویت مهارتهای شناختی شهروندان برای مواجهه آگاهانه با اطلاعات و محتوای آنلاین تأکید شد.
شیخرضایی یکی از راهکارهای ساده در مواجهه با اخبار و محتوای فضای مجازی را «ایجاد مکث پیش از واکنش» و توجه به وضعیت هیجانی خود دانست و خاطرنشان کرد: شدت گرفتن هیجانهایی مانند ترس، خشم یا نفرت میتواند بر فرایند تحلیل و تصمیمگیری اثرگذار باشد.
وی همچنین «فروتنی معرفتی» و «گشودگی ذهنی» را از جمله فضیلتهای فکری ضروری برای شهروندان در عصر شبکههای اجتماعی و هوش مصنوعی برشمرد و بر ضرورت توجه به آموزش این مهارتها در نظام آموزشی تأکید کرد.
در پایان این نشست، حاضران پرسشها و دیدگاههای خود را درباره نقش سوگیریهای شناختی در فضای مجازی، تنوع منابع خبری، قطبیشدن اجتماعی، نحوه مواجهه با اطلاعات متناقض و راهکارهای ارتقای سواد شناختی مطرح کردند و درباره این موضوعات به بحث و تبادل نظر پرداختند.
گفتنی است پادکستهای مربوط به این نشست بهزودی از طریق سایت مرکز علوم شناختی تصمیمگیری در اختیار علاقهمندان قرار خواهد گرفت.
نظر شما :