بررسی مفهوم «پلان» از منظر شهرسازی، خانواده و معرفت دینی در نشست «یک واژه، چند جهان»

به گزارش روابط عمومی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات اجتماعی جهاددانشگاهی، در این نشست دکتر محمد قاسمی در ارائه‌ای با عنوان «پلان در شهرسازی و برنامه‌ریزی شهری»، به تبیین نسبت میان انسان، فضا و پلان پرداخت و پلان را ابزاری برای ساماندهی فضا و شکل‌دهی به تجربه زندگی انسان دانست. وی با اشاره به تفاوت رویکردهای برنامه‌ریزی شهری، شهرسازی، طراحی شهری و معماری، تأکید کرد که فضا صرفاً یک محدوده هندسی نیست، بلکه عرصه‌ای برای فعالیت‌های اقتصادی، روابط اجتماعی، تعاملات و شکل‌گیری خاطرات و احساس تعلق مکانی است. وی همچنین چهار وجه ادراک انسان از فضا، شامل ادراک بصری، تجربه حرکتی، تجربه اجتماعی و تجربه معنایی را تشریح کرد.

خانم دکتر مریم ایثاری در سخنرانی خود با عنوان «پلان خانه و نسبت آن با خانواده»، به بررسی تأثیر متقابل تحولات خانواده و دگرگونی پلان خانه‌ها در ایران پرداخت. وی با مقایسه خانه‌های سنتی درون‌گرا و آپارتمان‌های معاصر، تغییر در الگوهای حریم خصوصی، روابط جنسیتی، سازوکارهای مراقبتی و شیوه تعامل اعضای خانواده را مورد توجه قرار داد. به گفته وی، تحول فضاهایی مانند آشپزخانه، اتاق خواب، پذیرایی و حیاط، بازتابی از تغییرات ساختار و سبک زندگی خانواده است و پلان خانه نیز به نوبه خود بر روابط و مناسبات خانوادگی تأثیر می‌گذارد. وی با تأکید بر ضرورت توجه به خانوارهای تک‌نفره، خانواده‌های تک‌سرپرست، همزیستی‌های اشتراکی و مسئله اجاره‌نشینی، بر اهمیت طراحی پلان‌های انعطاف‌پذیر متناسب با تحولات اجتماعی تأکید کرد.

آقای دکتر حمیدرضا رئوف نیز در ارائه‌ای با عنوان «پلان به مثابه ابزار فهم معرفت دینی»، از منظر باستان‌شناسی شناختی و باستان‌شناسی دین به بررسی نقش فضا و ساختار معماری در شناخت نظام‌های اعتقادی و مناسک دینی پرداخت. وی با تأکید بر اینکه معماری صرفاً یک کالبد فیزیکی نیست، بلکه می‌تواند همچون متنی حامل نشانه‌ها و نظام‌های معرفتی جوامع باشد، شاخص‌هایی همچون عمق فضایی، سلسله‌مراتب دسترسی، جهت‌گیری بنا، الگوهای حرکتی و مناسکی و تفکیک فضایی را از ابزارهای تحلیل پلان در فضاهای دینی برشمرد. وی همچنین با اشاره به نمونه‌هایی از معابد، کلیساها، مساجد و فضاهای آیینی در فرهنگ‌های مختلف، نشان داد که چگونه سازماندهی فضایی می‌تواند بازتابی از باورها، مناسک و روابط قدرت در جوامع باشد.

در مجموع، این نشست با طرح دیدگاه‌های میان‌رشته‌ای نشان داد که پلان را نمی‌توان صرفاً نقشه‌ای هندسی یا ابزاری برای سازماندهی کالبدی فضا دانست؛ بلکه پلان در پیوند با تجربه زیسته انسان، مناسبات اجتماعی و خانوادگی، نظام‌های فرهنگی و باورهای دینی معنا پیدا می‌کند. این رویکرد، ضرورت توجه به ابعاد انسانی و اجتماعی فضا را در مطالعات و پژوهش‌های میان‌رشته‌ای بیش از پیش برجسته می‌سازد.