بازخوانی اندیشه ویگوتسکی درباره پیوند زبان و اندیشه در نشست علمی بررسی کتاب «اندیشه و گفتار»

به گزارش روابط عمومی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات اجتماعی جهاددانشگاهی، در این نشست، دکتر فاطمه شفیعی مدیر مرکز علوم شناختی تصمیم گیری پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات اجتماعی جهاددانشگاهی با ارائه تحلیلی از ساختار و محتوای کتاب «اندیشه و گفتار»، به بررسی ویژگی‌های ترجمه فارسی این اثر پرداخت و دقت علمی و رویکرد جامع دکتر حبیب‌الله قاسم‌زاده در ترجمه و تدوین آن را تشریح کرد.

وی با اشاره به ساختار هفت‌فصلی کتاب اظهار کرد: ترجمه فارسی این اثر صرفاً مبتنی بر یک نسخه انگلیسی نیست، بلکه مترجم با مراجعه به ترجمه‌های مختلف، تلاش کرده است مطالب و نکاتی را که در برخی نسخه‌ها بهتر بیان شده یا در ترجمه مبنا مورد غفلت قرار گرفته‌اند، در متن فارسی لحاظ کند. از این منظر، ترجمه حاضر تصویری جامع از اثر ویگوتسکی در اختیار خواننده فارسی‌زبان قرار می‌دهد.

شفیعی همچنین افزود: درج پیشگفتارهایی از اندیشمندانی همچون برونر، مینیک و کوزولین و پس‌گفتاری از لوریا، در کنار معرفی کوتاه و تصویری اندیشمندانی که در متن کتاب به آن‌ها اشاره شده است، به مخاطب کمک می‌کند تا با زمینه‌های فکری و نظری اثر آشنایی بیشتری پیدا کند. این ویژگی به‌ویژه در مطالعه آثار کلاسیک که معمولاً با پیچیدگی‌های مفهومی و نظری همراه هستند، اهمیت دارد.

نسبت اندیشه و گفتار؛ محور اصلی نظریه ویگوتسکی

بخش دیگری از سخنان شفیعی به یکی از بنیادی‌ترین مباحث مطرح‌شده در کتاب، یعنی رابطه اندیشه و گفتار، اختصاص داشت.

وی با اشاره به پیشینه تاریخی این مسئله در فلسفه، زبان‌شناسی و روان‌شناسی، اظهار کرد: پرسش اصلی این است که آیا اندیشه ابتدا شکل می‌گیرد و سپس از طریق زبان بیان می‌شود، یا زبان و گفتار در شکل‌گیری و تحول اندیشه نقش دارند؟ ویگوتسکی در مواجهه با این مسئله، صرفاً به تعریف اندیشه و زبان نمی‌پردازد، بلکه رابطه پویا و متحول میان آن‌ها را کانون توجه قرار می‌دهد.

دکتر فاطمه شفیعی با تأکید بر اهمیت تمایز میان زبان و گفتار در نظریه ویگوتسکی توضیح داد: برخلاف برخی ترجمه‌های پیشین انگلیسی که مفهوم موردنظر را با واژه زبان منتقل کرده‌اند، در ترجمه مینیک و ترجمه فارسی دکتر قاسم‌زاده از مفهوم گفتار استفاده شده است. این انتخاب از نظر مفهومی اهمیت دارد؛ زیرا ویگوتسکی بر فرایند کاربردی و پویای گفتار و نقش آن در تحول اندیشه تأکید می‌کند.

مدیر مرکز علوم شناختی و تصمیم گیری پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات اجتماعی جهاددانشگاهی با اشاره به پویایی رابطه اندیشه و گفتار افزود: معنای واژه‌ها در طول رشد و تحول فرد ثابت نمی‌ماند. برای مثال، واژه‌ای مانند «ماشین» در ذهن کودک سه‌ساله با همان واژه در ذهن فردی بیست‌ساله، از نظر معنایی یکسان نیست. این تفاوت نشان می‌دهد که با وجود ثبات ظاهری واژه، تحولاتی در اندیشه و نظام معنایی فرد رخ داده است.

گفتار درونی و نقش زبان در سازمان‌دهی فعالیت ذهنی

شفیعی در ادامه به مفهوم گفتار درونی و جایگاه کلمه در نظریه ویگوتسکی پرداخت و گفت: برای فهم ذهن انسان، صرفاً بررسی محتوای اندیشه کافی نیست، بلکه باید فرایند شکل‌گیری و تحول آن را نیز مطالعه کرد؛ اینکه اندیشه چگونه در واژه‌ها جریان می‌یابد و در تعامل با دیگران و گفت‌وگو با خود فرد دگرگون می‌شود.

وی با اشاره به مفهوم واسطه‌مندی در اندیشه ویگوتسکی اظهار کرد: ویگوتسکی کلمه را به‌عنوان واحدی برای بررسی رابطه اندیشه و گفتار در نظر می‌گیرد و نشان می‌دهد که نشانه‌ها و واژه‌ها چگونه در بازنمایی جهان ذهنی انسان و تحول رابطه او با ذهن خویش نقش دارند.

مدیر مرکز علوم شناختی و تصمیم گیری پژوهشگاه همچنین با تأکید بر اینکه زبان صرفاً ابزار ارتباط میان افراد نیست، تصریح کرد: زبان می‌تواند به ابزاری برای هدایت رفتار، سازمان‌دهی توجه و تنظیم فعالیت‌های ذهنی تبدیل شود. این دیدگاه از جمله موضوعاتی است که در مطالعات جدید علوم شناختی نیز مورد توجه قرار گرفته است.

ترجمه آثار کلاسیک؛ تداوم حیات اندیشه در زبان و زمانه جدید

بخش پایانی سخنان شفیعی به بررسی نسبت فکری دکتر قاسم‌زاده با آثار ویگوتسکی و تجربه شاگردی نزد ایشان اختصاص داشت.

وی با اشاره به انگیزه‌های علمی و فکری مترجم برای پرداختن به اثری کلاسیک اظهار کرد: ترجمه یک اثر کلاسیک صرفاً بازگرداندن یک متن از زبانی به زبان دیگر نیست، بلکه مستلزم نوعی مواجهه مستمر فکری با پرسش‌ها و ایده‌های بنیادین آن اثر است. انتخاب چنین آثاری به صبوری در مواجهه با متون دشوار، استقلال علمی و آمادگی برای بازاندیشی در پرسش‌های اساسی نیاز دارد.

شفیعی با یادآوری تجربه دکتر قاسم‌زاده در دوران همه‌گیری کرونا بیان کرد: در آن دوران، مطالعه و ترجمه آثار ویگوتسکی، به‌ویژه کتاب «اندیشه و گفتار»، برای ایشان فراتر از یک فعالیت علمی و پژوهشی بود و به کاری معنادار برای گذر از روزهای دشوار تبدیل شده بود.

وی افزود: انتشار ترجمه کامل این کتاب را نمی‌توان صرفاً به انجام رسیدن یک پروژه علمی دانست، بلکه این اثر حاصل مسیری فکری و مطالعاتی است که در طول سال‌ها تداوم یافته است. آثار کلاسیک در هر دوره می‌توانند در ذهن خوانندگان و در بستر زبان‌های جدید، پرسش‌ها و تأملات تازه‌ای ایجاد کنند و ترجمه آن‌ها زمینه تداوم حیات فکری این آثار را فراهم می‌آورد.

شفیعی در پایان به تقدیم کتاب از سوی دکتر قاسم‌زاده به آموزگار کلاس اول خود اشاره کرد و این اقدام را واجد معنایی فراتر از یک ادای احترام شخصی دانست. به گفته وی، این تقدیم یادآور پیوند میان نخستین تجربه‌های آموختن و مسیر بعدی اندیشه‌ورزی است؛ پیوندی که با موضوع اصلی کتاب، یعنی نسبت زبان، اندیشه و تحول انسان، تناسبی معنادار دارد.

وی در جمع‌بندی سخنان خود، این دو آغاز را در کنار یکدیگر قرار داد: آغاز آموختن کلمه از معلم کلاس اول و آغاز گونه‌ای دیگر از اندیشیدن درباره کلمه با ویگوتسکی.